Kỳ họp không thường lệ thứ Nhất, Quốc hội khóa XVI: Cần khắc phục tình trạng chồng chéo trong kiểm soát hàng hóa lưỡng dụng

Chủ tịch Quốc hội Trần Thanh Mẫn phát biểu tại phiên họp. Ảnh: Phạm Thắng

Thống nhất Danh mục quốc gia về hàng hóa lưỡng dụng

Dự thảo Luật Phòng, chống phổ biến vũ khí hủy diệt hàng loạt gồm 4 chương, 37 điều, quy định về nguyên tắc, biện pháp, chính sách, nguồn lực và trách nhiệm của cơ quan, tổ chức, cá nhân trong phòng, chống phổ biến vũ khí hủy diệt hàng loạt.

Phó Thủ tướng, Bộ trưởng Bộ Quốc phòng, Đại tướng Phan Văn Giang cho biết, phạm vi điều chỉnh của dự thảo Luật tập trung vào các nội dung cốt lõi: quản lý rủi ro quốc gia; danh mục kiểm soát; biện pháp quản lý, kiểm soát đặc thù đối với hoạt động, hàng hóa, vật liệu, thiết bị, phần mềm, công nghệ, dịch vụ có nguy cơ bị lợi dụng; kiểm soát ngoài danh mục; kiểm soát người sử dụng cuối cùng, mục đích sử dụng cuối cùng; biện pháp ngăn chặn, phản ứng khẩn cấp; kiểm soát tài trợ phổ biến; thông tin, dữ liệu, cảnh báo sớm, phối hợp liên ngành; quản lý nhà nước, kiểm tra, thanh tra, giám sát, xử lý vi phạm, bảo đảm nguồn lực và hợp tác quốc tế.

Phó Chủ tịch Quốc hội Nguyễn Doãn Anh điều hành nội dung phiên họp Ủy ban Thường vụ Quốc hội cho ý kiến về dự án Luật Phòng, chống phổ biến vũ khí hủy diệt hàng loạt. Ảnh: Phạm Thắng

Dự thảo Luật quy định kiểm soát rủi ro an ninh từ công nghệ mới, công nghệ lưỡng dụng, qua đó làm rõ cơ chế pháp lý vừa khuyến khích phát triển, vừa ngăn ngừa nguy cơ bị lợi dụng cho mục đích phổ biến vũ khí hủy diệt hàng loạt. Do đó, các doanh nghiệp, tổ chức, cá nhân sẽ căn cứ quy định của Luật này để tự do kinh doanh, chủ động nghiên cứu, phát triển, đổi mới sáng tạo trong môi trường pháp lý thuận lợi, công bằng, minh bạch, “được làm tất cả những gì pháp luật không cấm".

Danh mục kiểm soát vũ khí hủy diệt hàng loạt được xây dựng trên cơ sở kế thừa, tích hợp, dẫn chiếu các danh mục đã được ban hành theo pháp luật chuyên ngành và điều ước quốc tế có liên quan; chỉ bổ sung hàng hóa, vật liệu, thiết bị, phần mềm, công nghệ, dịch vụ chưa được danh mục chuyên ngành bao quát nhưng có căn cứ rủi ro cụ thể về phổ biến hoặc tài trợ phổ biến vũ khí hủy diệt hàng loạt. Cách tiếp cận này nhằm tránh trùng lặp danh mục, giảm chi phí tuân thủ và bảo đảm khả năng cập nhật linh hoạt theo mức độ rủi ro.

Phó Thủ tướng, Bộ trưởng Bộ Quốc phòng, Đại tướng Phan Văn Giang phát biểu. Ảnh: Phạm Thắng

Đánh giá cao công tác chuẩn bị dự án Luật của Bộ Quốc phòng, Chủ tịch Quốc hội Trần Thanh Mẫn nhấn mạnh, việc nâng các quy định từ Nghị định 81/2019 của Chính phủ thành Luật Phòng, chống phổ biến vũ khí hủy diệt hàng loạt là cần thiết.

Theo Chủ tịch Quốc hội, đạo luật không chỉ phục vụ yêu cầu quốc phòng, an ninh mà còn góp phần thực hiện các cam kết quốc tế, nâng cao năng lực phòng, chống rửa tiền, tài trợ khủng bố và tạo môi trường an toàn cho hoạt động đầu tư.

Chủ tịch Quốc hội nhấn mạnh, dự thảo Luật cần khắc phục tình trạng chồng chéo trong kiểm soát hàng hóa lưỡng dụng, vốn vừa phục vụ mục đích dân sự vừa có thể bị lợi dụng để chế tạo vũ khí hủy diệt hàng loạt, hiện do nhiều bộ, ngành cùng quản lý.

Theo Chủ tịch Quốc hội, vừa qua, doanh nghiệp xuất khẩu phải đối mặt với “ma trận” thủ tục kiểm soát từ nhiều đầu mối. Do đó, dự thảo Luật cần quy định rõ trách nhiệm phối hợp giữa các cơ quan, tránh tình trạng chồng chéo, không rõ trách nhiệm. Cụ thể, cần thống nhất Danh mục quốc gia về hàng hóa lưỡng dụng; áp dụng cơ chế một cửa quốc gia, toàn bộ quy trình cấp phép, khai báo, thẩm định đối với hàng hóa lưỡng dụng phải được thực hiện đồng bộ trên Cổng thông tin quốc gia. Trách nhiệm của doanh nghiệp là tuân thủ theo quy định chung này.

Tránh kéo dài gây thiệt hại không thể khắc phục cho doanh nghiệp

Về bảo vệ bên thứ ba ngay tình, Chủ tịch Quốc hội đề nghị, cần hoàn thiện quy định về đình chỉ giao dịch, phong tỏa tài sản và cơ chế miễn trừ trách nhiệm pháp lý; xây dựng hệ thống liên thông dữ liệu tự động; bảo vệ quyền lợi của bên thứ ba ngay tình và cho phép giải tỏa một phần tài sản bị phong tỏa để chi trả các nhu cầu thiết yếu theo hướng dẫn của Liên Hợp Quốc.

Thủ tục rút gọn để đưa ra khỏi danh sách cần quy định rõ quy trình, mốc thời gian tối đa để cơ quan đầu mối quốc gia xem xét đưa một tổ chức, cá nhân ra khỏi danh sách bị chỉ định hoặc giải tỏa tài sản phong tỏa, tránh kéo dài gây thiệt hại không thể khắc phục cho doanh nghiệp.

“Việc hoàn thiện cơ chế bảo vệ quyền lợi bên thứ ba ngay tình là nội dung mới mà chúng ta phải nghiên cứu theo tiêu chuẩn quốc tế”, Chủ tịch Quốc hội nhấn mạnh.

Cho ý kiến đối với nguyên tắc phòng, chống phổ biến vũ khí hủy diệt hàng loạt được quy định tại Điều 4 dự thảo Luật, Chủ nhiệm Ủy ban Khoa học, Công nghệ và Môi trường Nguyễn Thanh Hải nhận thấy, các đối tượng như nguồn phóng xạ, hóa chất độc hại, hóa chất độc đã được điều chỉnh chặt chẽ bởi Luật Năng lượng nguyên tử và Luật Hóa chất. Và, Điều 4 Khoản 4 của dự thảo Luật có nêu nguyên tắc nhưng không đặt ra bất kỳ một thủ tục quản lý trùng lặp nào.

Do đó, Chủ nhiệm Ủy ban Khoa học, Công nghệ và Môi trường đề nghị, cần bổ sung nguyên tắc về việc có thể kế thừa dữ liệu để bảo đảm tính thực thi và giảm chi phí tuân thủ. Đồng thời, xem xét bổ sung trường hợp đối tượng quản lý đã được cấp phép hoặc đã khai báo theo pháp luật chuyên ngành nếu không vi phạm liên quan đến an toàn và bảo đảm an ninh quốc gia thì có thể được kế thừa hay không.

Bên cạnh đó, để cụ thể hóa Nghị quyết số 57-NQ/TW ngày 22/12/2024 của Bộ Chính trị về đột phá phát triển khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số quốc gia, Chủ nhiệm Ủy ban Nguyễn Thanh Hải đề nghị, dự thảo Luật cần bổ sung chính sách ưu tiên phát triển hạ tầng dữ liệu và nhân lực số chuyên sâu phục vụ cảnh báo sớm, qua đó bảo đảm tính khả thi trong tổ chức thực hiện chính sách này.

Liên quan đến vấn đề hoạt động thuộc diện quản lý kiểm soát tại Điều 13, Chủ nhiệm Ủy ban Nguyễn Thanh Hải cho rằng, nguy cơ phổ biến vũ khí hủy diệt hàng loạt không chỉ nằm ở hàng hóa hữu hình mà còn có thể qua chuyển giao tri thức vô hình như: bản vẽ, phần mềm, quy trình kỹ thuật qua email hoặc qua đào tạo.

Điều 13 của dự thảo Luật hiện đã tập trung nhiều vào các hoạt động như vận chuyển, lưu trữ vật chất, nhưng chưa làm rõ cơ chế kiểm soát đối với việc chuyển giao công nghệ phi vật thể trong thời đại số. Vì vậy, Chủ nhiệm Ủy ban Nguyễn Thanh Hải đề nghị cơ quan soạn thảo nghiên cứu bổ sung thêm nội dung về hoạt động chuyển giao công nghệ phi vật thể, bao gồm cả việc cung cấp dữ liệu kỹ thuật, phần mềm, quy trình chuyên môn, đào tạo chuyên sâu hoặc tư vấn kỹ thuật liên quan đến hàng hóa lưỡng dụng thông qua môi trường điện tử hoặc các hình thức chuyển giao tri thức xuyên biên giới khác.