Kỳ lạ ở Italy: Hai nhà thờ xếp tầng lên nhau, dưới cùng là mộ vị thánh

Trên sườn đồi Assisi, nơi được chọn để lưu giữ di hài vị thánh của đời sống nghèo khó, một quần thể tôn giáo đặc biệt đã hình thành với những không gian thờ tự xếp tầng lên nhau.

Đứng ở quảng trường rộng trước Vương cung thánh đường Thánh Phanxicô thành Assisi, miền Umbria, Italy, rất khó hình dung dưới khối kiến trúc đồ sộ bằng đá kia là những lớp không gian tôn giáo nối tiếp nhau theo chiều sâu của quả đồi.

Một góc quần thể Vương cung thánh đường Thánh Phanxicô ở Assisi, nơi kiến trúc nhà thờ và các hành lang tu viện nối tiếp nhau trên sườn đồi.

Từ bên ngoài, công trình gây ấn tượng bởi mặt tiền đá sáng màu, tháp chuông vươn lên nền trời xanh, những dãy hành lang mái vòm chạy dài và quảng trường lát đá rộng mở. Nhưng sự đặc biệt chỉ thực sự hiện ra khi người hành hương bước vào bên trong: nhà thờ trên, nhà thờ dưới và sâu hơn nữa là hầm mộ nơi đặt di hài Thánh Phanxicô thành Assisi.

Khoảng sân và hệ thống hành lang mái vòm trong quần thể tu viện cạnh Vương cung thánh đường Thánh Phanxicô.

Về kiến trúc, Vương cung thánh đường gồm hai nhà thờ xây chồng lên nhau. Công trình được khởi dựng năm 1228, chỉ hai năm sau khi Thánh Phanxicô qua đời. Nhà thờ dưới hoàn thành sớm và năm 1230, thi hài của ngài được đưa về đây. Nhà thờ trên hoàn tất vào khoảng giữa thế kỷ 13; toàn bộ vương cung thánh đường được cung hiến năm 1253.

Còn hầm mộ mà khách hành hương ngày nay đi xuống từ nhà thờ dưới được hình thành sau khi nơi chôn cất Thánh Phanxicô được tìm thấy lại năm 1818. Ở trung tâm là một quan tài đá giản dị chứa di hài vị thánh.

Một không gian thờ nguyện bên trong quần thể Vương cung thánh đường Thánh Phanxicô, với những vòm đá mang dấu ấn kiến trúc Trung cổ.

Một vị thánh nghèo trong thánh đường của những kiệt tác

Thánh Phanxicô là một trong những nhân vật có ảnh hưởng sâu rộng nhất của Kitô giáo phương Tây. Ông từ bỏ đời sống đủ đầy để chọn nghèo khó, khiêm nhường, phục vụ người yếu thế và coi thiên nhiên như anh em của con người.

Bởi vậy, khi từ hầm mộ đơn sơ bước lên những không gian được phủ kín bởi hội họa và kiến trúc lộng lẫy, người ta dễ cảm nhận một nghịch lý: một con người chủ động chọn nghèo khó lại được hậu thế tưởng nhớ bằng một trong những công trình nghệ thuật tôn giáo huy hoàng nhất châu Âu.

Trên tường và trần nhà thờ là những tác phẩm gắn với các tên tuổi lớn của nghệ thuật Trung cổ Italy như Cimabue, Giotto, Simone Martini hay Pietro Lorenzetti (nhưng người hành hương không được phép chụp ảnh). UNESCO đánh giá chính các kiệt tác tại Assisi đã khiến nơi này trở thành một điểm tham chiếu quan trọng trong sự phát triển của nghệ thuật và kiến trúc Italy, châu Âu.

Nhưng trong không gian của đức tin, sự tráng lệ ấy có thể được đọc theo một cách khác: không phải để làm cho Thánh Phanxicô trở nên giàu có sau khi chết, mà là cách những thế hệ đến sau dùng tài năng tốt nhất của mình để kể lại một đời sống họ tin là đáng noi theo.

Tấm banner 1226-2026 tại Vương cung thánh đường đánh dấu 800 năm ngày Thánh Phanxicô thành Assisi qua đời.

Hội họa ở đây vì thế không đơn thuần để trang trí. Các bức tường trở thành những trang sách bằng hình ảnh kể về cuộc đời, Tin Mừng, sự hy sinh và hành trình đức tin. Người hành hương đi qua nhà thờ cũng đồng thời đi qua những lớp ký ức được bồi đắp suốt nhiều thế kỷ.

Có lẽ điều gây ấn tượng nhất của Assisi nằm ở chính cách người Italy gìn giữ các lớp lịch sử ấy. Công trình mới không xóa dấu vết cũ. Qua nhiều thế kỷ, những không gian kiến trúc, nghệ thuật và nơi hành hương tiếp tục được bổ sung, tu bổ nhưng các lớp di sản trước đó vẫn được gìn giữ, để hôm nay người ta vẫn có thể nhìn thấy lịch sử gần 800 năm hiện diện trong cùng một quần thể.

Lời cầu nguyện cho hòa bình

Ý nghĩa của Assisi cũng vượt ra ngoài phạm vi một địa điểm hành hương Công giáo.

Ngày 27/10/1986, Giáo hoàng Gioan Phaolô II mời đại diện các Giáo hội Kitô giáo và nhiều tôn giáo lớn trên thế giới tới Assisi trong Ngày Thế giới cầu nguyện cho hòa bình. Sau những giờ cầu nguyện theo truyền thống riêng, các đại diện tôn giáo cùng hiện diện tại quảng trường phía trước Hạ Vương cung thánh đường Thánh Phanxicô.

Giáo hoàng chọn Assisi vì Thánh Phanxicô từ lâu được nhìn nhận như biểu tượng của hòa giải, tình huynh đệ và hòa bình. Từ sự kiện đó, “tinh thần Assisi” trở thành một cách nói gắn với đối thoại liên tôn: khác biệt về đức tin không nhất thiết ngăn con người cùng hướng tới hòa bình.

Vương cung thánh đường Thánh Phanxicô nhìn từ quảng trường phía trước. Assisi từ lâu là điểm hành hương lớn của người Công giáo và gắn với thông điệp hòa bình.

Trong những bức ảnh chụp tại đây vào năm 2026, tấm banner lớn mang hai con số 1226-2026 nhắc người đi qua rằng đã tròn 800 năm kể từ khi Thánh Phanxicô qua đời.

Tám thế kỷ sau, điều còn lại ở Assisi không chỉ là đá, mái vòm hay những kiệt tác hội họa.

Sâu nhất dưới lòng công trình vẫn là một ngôi mộ bằng đá của người từng chọn nghèo khó. Phía trên là những lớp kiến trúc mà nhiều thế hệ đã gìn giữ. Và ngoài kia là quảng trường từng đón những con người thuộc nhiều tôn giáo khác nhau đến để nói về hòa bình...