Điện Kính Thiên - đã tới lúc phục dựng sau 15 năm 'giải mã'?

"Sau hơn 15 năm nghiên cứu, những bằng chứng khoa học về điện Kính Thiên ngày càng đầy đủ, đặc biệt với các kết quả khảo cổ gần đây. Đó là những cơ sở, luận cứ tương đối vững chắc để tiến tới phục dựng công trình này" - GS Nguyễn Văn Kim, Phó Chủ tịch Hội đồng Di sản văn hóa Quốc gia - nhận định tại hội thảo diễn ra vừa qua.

Đây là hội thảo báo cáo kết quả khai quật khu vực chính điện Kính Thiên năm 2026. Con số hơn 15 năm được GS-TS Nguyễn Văn Kim nhắc tới cũng đánh dấu một chặng quan trọng trong quá trình nhận diện kiến trúc này, khi việc nghiên cứu sâu về điện Kính Thiên được triển khai từ năm 2011, sau khi Hoàng thành Thăng Long được UNESCO ghi danh là Di sản văn hóa thế giới.

Hướng phục dựng ngày càng rõ nét

Trong lịch sử, Kính Thiên là chính điện tồn tại từ thế kỷ XV đến XVIII, gắn với các triều Lê sơ, Mạc và Lê Trung hưng, trên khu vực trước đó từng có các chính điện thời Lý - Trần. Trong cấu trúc kinh đô thời quân chủ, chính điện giữ vị trí đặc biệt, là nơi diễn ra các nghi thức đại triều và những nghi lễ quan trọng nhất của triều đình.

Quang cảnh buổi hội thảo sáng 14/9

Và dù bị phá hủy từ thời Nguyễn, các cuộc khai quật nối tiếp trong nhiều năm qua đã từng bước cung cấp dữ liệu về quy mô, mặt bằng và không gian của điện Kính Thiên.

Tại đó, những phát hiện về sân Đan Trì, đường Ngự đạo, hệ thống móng cột, thoát nước và các thành phần kiến trúc liên quan dần xuất lộ và giúp giới nghiên cứu hình dung rõ hơn giới hạn và cấu trúc của chính điện. Đồng thời, nhiều hướng nghiên cứu liên ngành cũng được triển khai dựa trên sử liệu trong và ngoài nước, bản đồ cổ, vật liệu kiến trúc, đồ gốm sứ và đối chiếu với kiến trúc cung đình Việt Nam, hay khu vực Đông Á.

Sau 15 năm, tại hội thảo vừa qua, điều được các chuyên gia nhấn mạnh là những dữ liệu cơ bản phục vụ việc phục dựng điện Kính Thiên đã tương đối đầy đủ, bên cạnh những vấn đề vẫn đang tiếp tục được nghiên cứu. Theo GS Nguyễn Văn Kim, các nguồn tư liệu hiện có, khi được xem xét, đối chiếu bằng nhiều phương pháp, đã tạo nên những cơ sở và luận cứ tương đối vững chắc để tiến tới phục dựng công trình.

Các chuyên gia tại hố khai quật trên nền đền Kính Thiên sáng 14/9. Ảnh: HTTL

Đáng nói, cùng với việc các khoảng trống tư liệu dần được thu hẹp, hướng phục dựng điện Kính Thiên trên thực địa cũng ngày càng trở nên rõ nét và nhận được sự đồng thuận cao trong giới chuyên môn. Đây là thay đổi đáng kể so với nhiều năm trước - thời điểm vẫn có những quan điểm thận trọng, đề xuất bảo tồn dấu tích hiện hữu và chỉ sử dụng công nghệ để tái hiện chính điện.

Cụ thể, theo TS Lê Thị Minh Lý, Ủy viên Hội đồng Di sản văn hóa Quốc gia, việc phục dựng điện Kính Thiên sẽ phần nào đáp ứng một "lời hứa với công chúng" mà những người làm công tác nghiên cứu, bảo tồn tự đặt ra: làm sao để những giá trị đã được giới chuyên môn nhận diện cũng có thể được cộng đồng hiểu và cảm nhận rõ hơn.

Như lời chuyên gia này, ở thời điểm Hoàng thành Thăng Long trở thành Di sản thế giới, từng có khách tham quan thắc mắc vì sao nơi đây được ghi danh khi phần lớn kiến trúc cung điện xưa không còn hiện hữu. Giới chuyên môn có thể lý giải điều này bằng kết quả khảo cổ và những giá trị lịch sử được nhận diện qua nhiều năm nghiên cứu, nhưng với số đông, những dấu tích còn lại dưới lòng đất không phải lúc nào cũng dễ hình dung.

Góc phối cảnh Chính điện Kính Thiên thời Lê nhìn từ hướng Tây Nam. ẢNh: HTTL

"Nếu điện Kính Thiên có lại một hình hài, tôi tin nơi đây sẽ tiếp tục nhận được sự quan tâm rất lớn của người dân. Tất nhiên, công trình được phục dựng hôm nay phải bảo đảm chất lượng khoa học và đáp ứng được yêu cầu lâu dài, để trong tương lai, chính nó cũng trở thành một phần có giá trị của cả quần thể Hoàng thành" - TS Lê Thị Minh Lý nói.

Theo lời bà, đây là hướng tiếp cận gắn bảo tồn với phát triển: Di sản không thể tách khỏi đời sống đương đại, và điều quan trọng là gìn giữ tốt những yếu tố cấu thành, đồng thời giúp các giá trị ấy được nhận biết rõ hơn và đáp ứng nhu cầu của xã hội hôm nay.

Phục dựng không khép lại nghiên cứu

Đáng nói, việc chính điện Kính Thiên "tiến sát" đến giai đoạn phục dựng không đồng nghĩa quá trình nghiên cứu kéo dài nhiều năm tại đây sẽ khép lại. Tại hội thảo ngày 14/9, nhiều chuyên gia lưu ý: Khi những kết quả nghiên cứu bắt đầu được chuyển hóa thành một công trình hiện hữu, các nhiệm vụ về bảo tồn, tiếp tục nhận diện không gian Kính Thiên và phát huy giá trị di sản vẫn phải được tiến hành song song.

Điển hình, một yêu cầu được GS Hoàng Đạo Kính đặc biệt nhấn mạnh: Những dấu tích khảo cổ đã phát lộ cần được bảo tồn tối đa, không chỉ bởi giá trị nguyên gốc mà còn bởi chúng vẫn mang theo nhiều câu hỏi để các thế hệ sau tiếp tục nghiên cứu với những điều kiện và phương pháp mới. Theo ông, đây cũng là nguyên tắc cần được đặt ra ngay khi công trình bước vào quá trình phục dựng.

Khu vực nền điện Kính Thiên ở thời điểm chưa khai quật

"Trong công trình quan trọng này có hai yếu tố cơ bản ít nhất phải được đặt ngang nhau và đều được bảo vệ: một là phần dấu tích cũ của điện Kính Thiên, hai là công trình chúng ta làm hôm nay" - GS Hoàng Đạo Kính cho biết.

Quan điểm này cũng nhận được sự đồng thuận của nhiều chuyên gia tại hội thảo. Theo đó, dù điện Kính Thiên thời Lê được lựa chọn để phục dựng, các lớp di tích sớm hơn nằm phía dưới, gắn với không gian được cho là chính điện thời Lý - Trần, vẫn cần tiếp tục được nghiên cứu và bảo tồn. Khi từng bước có đủ căn cứ khoa học, những không gian này có thể được tái hiện bằng công nghệ và mô hình 3D để giới thiệu tới công chúng, bởi không thể cùng lúc phục dựng nhiều lớp kiến trúc chồng xếp trên cùng một địa điểm.

Ở phạm vi rộng hơn, TS Nguyễn Văn Sơn (Chủ tịch Hội Sử học Hà Nội) cho rằng những kết quả khai quật trong nhiều năm cho thấy Kính Thiên không tồn tại như một công trình đơn lẻ mà nằm trong một chỉnh thể với nhiều thành phần kiến trúc liên quan. Vì vậy, cùng với phục dựng chính điện, việc nghiên cứu, nhận diện các kiến trúc xung quanh và từng bước tổ chức lại cảnh quan của không gian Kính Thiên cũng cần được tiếp tục. Ông dẫn một ví dụ nhỏ: hệ thống cây sấu, xà cừ hiện hữu tại đây không phải những loài cây truyền thống gắn với cảnh quan cung đình và về lâu dài cần được tính toán, điều chỉnh cho phù hợp.

Bên cạnh đó, TS Lê Thị Minh Lý cũng nhắc tới việc cần sớm nghiên cứu sâu hơn những giá trị văn hóa phi vật thể từng gắn với không gian này. Đó là những nghi lễ, tập quán từng diễn ra tại chính điện, những người tham gia thực hành và cách con người sử dụng, tương tác với không gian cung đình trong lịch sử. Theo bà, đây là phần việc cần được tiến hành song song với khai quật và phục dựng, bởi một công trình kiến trúc dù được tái hiện cũng chưa thể tự nó chuyển tải đầy đủ đời sống và ý nghĩa lịch sử từng tồn tại ở đó.

Như phân tích của chuyên gia này, những dấu tích khảo cổ, hiện vật hay kết quả nghiên cứu là cơ sở, nhưng để chúng trở nên có ý nghĩa với khách tham quan còn cần một quá trình nghiên cứu, lựa chọn và tổ chức thông tin, thậm chí có sự tham gia của cộng đồng. Xa hơn, cách tiếp cận hiện nay không nên chỉ dừng ở việc "trưng bày", mà cần sử dụng nhiều phương thức diễn giải để giúp công chúng hiểu một di sản được hình thành, biến đổi và được nhận diện như thế nào.

"Ngay cả quá trình khai quật, nghiên cứu và phục dựng Kính Thiên đang diễn ra hôm nay cũng là một nội dung cần được lưu giữ và diễn giải, để con cháu sau này biết được rằng thế hệ chúng ta đã làm gì ở đây", bà Lý nói.

Như thế, những công việc đang được đặt ra tại điện Kính Thiên, từ nghiên cứu, bảo tồn, phục dựng đến diễn giải và đưa di sản đến gần hơn với công chúng, cũng nằm trong định hướng phát huy giá trị di sản gắn với đời sống và sự phát triển của đất nước. Và đây cũng là một trong những nhiệm vụ - giải pháp được đặt ra tại Nghị quyết số 80-NQ/TW ngày 7/1/2026 của Bộ Chính trị về phát triển văn hóa Việt Nam: "Phát huy giá trị di sản văn hóa được UNESCO công nhận, ghi danh để quảng bá hình ảnh đất nước, con người Việt Nam, góp phần nâng cao sức mạnh tổng hợp quốc gia".