Kỷ niệm 950 năm Quốc Tử Giám: Biến di sản đạo học thành nguồn lực sáng tạo cho Công nghiệp văn hóa

Đánh thức tiềm năng sáng tạo từ di sản

Văn Miếu được xây dựng năm 1070 dưới triều vua Lý Thánh Tông và sáu năm sau, vào năm 1076, vua Lý Nhân Tông thành lập Quốc Tử Giám, đánh dấu bước phát triển quan trọng của nền giáo dục Đại Việt. Từ một thiết chế giáo dục cấp cao của quốc gia, nơi đây đã trở thành biểu tượng của đạo học, lưu giữ những giá trị lịch sử, văn hóa, giáo dục có sức sống bền bỉ qua nhiều thế hệ. Giá trị của Văn Miếu – Quốc Tử Giám và không gian không chỉ nằm ở hệ thống kiến trúc cổ kính, những tấm bia Tiến sĩ, Khuê Văn Các hay các công trình thờ tự mà còn được kết tinh trong những tư tưởng vượt thời gian: Coi trọng tri thức, đề cao nhân tài, lấy giáo dục làm nền tảng xây dựng và phát triển đất nước.

Trong bối cảnh Hà Nội đang từng bước hiện thực hóa mục tiêu trở thành trung tâm công nghiệp văn hóa sáng tạo của cả nước và khu vực, việc khai thác các giá trị di sản theo hướng sáng tạo, đổi mới là yêu cầu đặt ra. Di sản không thể chỉ được nhìn nhận như những tài sản cần bảo tồn nguyên trạng hay điểm tham quan phục vụ nhu cầu tìm hiểu lịch sử mà cần được tiếp cận như một nguồn lực phát triển, có khả năng tạo ra những sản phẩm, dịch vụ văn hóa mới, đóng góp vào tăng trưởng kinh tế và nâng cao chất lượng đời sống tinh thần của cộng đồng.

Chương trình biểu diễn trong chuỗi hoạt động kỷ niệm 950 năm Quốc Tử Giám.

Với vị thế và giá trị đặc biệt, Văn Miếu – Quốc Tử Giám có đầy đủ điều kiện để trở thành một không gian văn hóa sáng tạo tiêu biểu. Theo Giám đốc Trung tâm Hoạt động Văn hóa Khoa học Văn Miếu – Quốc Tử Giám Lê Xuân Kiêu, thời gian qua, Trung tâm đã đổi mới hoạt động, từng bước mở rộng cách tiếp cận di sản. Bên cạnh hoạt động tham quan, tìm hiểu lịch sử, các chương trình triển lãm, trưng bày chuyên đề, hoạt động giáo dục di sản, trải nghiệm văn hóa và ứng dụng công nghệ đã góp phần đưa di tích đến gần hơn với công chúng, đặc biệt là giới trẻ.

Các hoạt động trưng bày, triển lãm mỹ thuật, nhiếp ảnh, thư pháp, nghệ thuật truyền thống và những chương trình trải nghiệm dành cho học sinh đã mở ra những cách thức tiếp nhận di sản sinh động hơn. Đáng chú ý, việc ứng dụng công nghệ trong giới thiệu di sản, xây dựng các sản phẩm trải nghiệm và tổ chức hoạt động văn hóa về đêm như tour đêm “Tinh hoa đạo học”, “Vun đắp hiền tài”… cho thấy tiềm năng phát triển những mô hình dịch vụ mới tại Văn Miếu – Quốc Tử Giám. Khi công nghệ số được kết hợp với kiến trúc, mỹ thuật, âm thanh, ánh sáng và nghệ thuật trình diễn, những giá trị tưởng chừng chỉ hiện diện trong sách sử có thể được tái hiện bằng ngôn ngữ gần gũi với công chúng hôm nay.

Hình thành hệ sinh thái công nghiệp văn hóa

Theo Phó Giám đốc Sở Văn hóa, Thể thao và Du lịch Hà Nội Phạm Xuân Tài, thành phố xác định Di tích quốc gia đặc biệt Văn Miếu – Quốc Tử Giám không chỉ là nơi lưu giữ, lan tỏa những tinh hoa của truyền thống đạo học dân tộc mà còn có vai trò trở thành trung tâm văn hóa sáng tạo, đóng góp thiết thực vào sự phát triển công nghiệp văn hóa Thủ đô.

Văn Miếu - Quốc Tử Giám tổ chức nhiều hoạt động tôn vinh di sản đạo học Việt Nam. Ảnh: M.H.

Đặt trong định hướng phát triển Thủ đô giai đoạn mới, việc đưa Văn Miếu – Quốc Tử Giám trở thành không gian văn hóa sáng tạo không chỉ là yêu cầu đổi mới hoạt động tại một di tích mà còn là bước cụ thể hóa những chủ trương lớn về phát huy nguồn lực văn hóa, phát triển công nghiệp văn hóa của Hà Nội. Nghị quyết số 09-NQ/TU ngày 22-2-2022 của Thành ủy Hà Nội về phát triển công nghiệp văn hóa trên địa bàn Thủ đô đã xác định hướng khai thác tiềm năng, lợi thế văn hóa để tạo ra các sản phẩm, dịch vụ có giá trị kinh tế và sức cạnh tranh.

Tiếp đó, Nghị quyết số 02-NQ/TW ngày 17-3-2026 của Bộ Chính trị về xây dựng và phát triển Thủ đô Hà Nội trong kỷ nguyên mới đặt ra yêu cầu bảo tồn, phát huy giá trị nghìn năm văn hiến, chuyển hóa di sản thành tài sản sống, nguồn lực phát triển văn hóa, nghệ thuật, thiết kế và du lịch; trong đó có những di tích tiêu biểu như Văn Miếu – Quốc Tử Giám. Cùng với đó, Nghị quyết số 26-NQ/TW về phát triển du lịch Việt Nam trong kỷ nguyên mới mở ra định hướng phát triển các sản phẩm du lịch văn hóa gắn với công nghiệp văn hóa, kinh tế di sản, kinh tế đêm và ứng dụng công nghệ số.

Sản phẩm tour đêm tại Văn Miếu sử dụng các ứng dụng chiếu sáng mapping. Ảnh: HNM.

Những định hướng này đặt Văn Miếu – Quốc Tử Giám trước cơ hội và yêu cầu phát triển mới: không chỉ bảo tồn một di tích lịch sử, văn hóa đặc biệt mà còn phải phát huy di sản như một nguồn lực sáng tạo, tạo ra những giá trị mới cho đời sống đương đại. Việc xây dựng không gian văn hóa sáng tạo tại đây vì thế cần được nhìn nhận trong tổng thể chiến lược phát triển công nghiệp văn hóa Thủ đô.

Tuy nhiên, để thực sự trở thành một không gian văn hóa sáng tạo có sức lan tỏa, các hoạt động tại Văn Miếu – Quốc Tử Giám cần được tổ chức theo hướng có hệ thống, tạo thành chuỗi sản phẩm và trải nghiệm liên tục, thay vì chỉ dừng ở những sự kiện riêng lẻ. Điều quan trọng là phải xác định rõ bản sắc sáng tạo của không gian này: lấy tinh thần hiếu học, trọng dụng hiền tài và các giá trị đạo học làm nền tảng để phát triển những sản phẩm văn hóa mang dấu ấn riêng của Thăng Long – Hà Nội.

Văn Miếu - Quốc Tử Giám đang trở thành điểm đến hấp dẫn cho người dân và du khách. Ảnh: Hoàng Quyên.

Theo PGS.TS Trần Đức Cường, Viện Hàn lâm Khoa học xã hội Việt Nam, để Văn Miếu – Quốc Tử Giám trở thành một không gian văn hóa sáng tạo, một trong những hướng đi quan trọng là phát triển các sản phẩm văn hóa sáng tạo dựa trên chất liệu di sản đạo học. Hệ thống bia Tiến sĩ, những câu chuyện về các bậc hiền tài, truyền thống khoa cử, tinh thần tôn sư trọng đạo và khát vọng chấn hưng giáo dục có thể trở thành nguồn cảm hứng cho nhiều lĩnh vực công nghiệp văn hóa như thiết kế sáng tạo, mỹ thuật, điện ảnh, nghệ thuật biểu diễn, xuất bản, thời trang, thủ công mỹ nghệ và nội dung số.

Còn theo PGS.TS Dương Văn Sáu, Trường Đại học Văn hóa Hà Nội, Văn Miếu – Quốc Tử Giám cần mở rộng thêm không gian cho các hoạt động sáng tạo nghệ thuật. Song song với phát triển sản phẩm, chuyển đổi số cần được xem là một trụ cột quan trọng. Bên cạnh xây dựng hệ thống dữ liệu số về di tích, hiện vật, tư liệu lịch sử, bia Tiến sĩ, cần chú trọng phát triển nội dung số có chất lượng, từ phim tài liệu ngắn, video giới thiệu di sản, podcast, sách điện tử đến các sản phẩm kể chuyện lịch sử trên nền tảng số.

Kỷ niệm 950 năm Quốc Tử Giám là dịp để nhìn nhận sâu sắc hơn giá trị của di sản đạo học trong tiến trình phát triển dân tộc, đồng thời đặt ra yêu cầu mới trong việc bảo tồn và phát huy di sản. Từ một trung tâm giáo dục của quốc gia trong lịch sử, Văn Miếu – Quốc Tử Giám hoàn toàn có thể tiếp tục đảm nhận vai trò là trung tâm kết nối tri thức, văn hóa và sáng tạo trong đời sống hiện đại.