Ký ức về những ngày mở đường trên Dốc Ba Thang

Chọc thủng Trường Sơn

Đường 20 - Quyết Thắng được khởi công ngày 21/12/1965, thông xe ngày 31/5/1966, có chiều dài 125 km, bắt đầu từ Km 0 thuộc thôn Phong Nha, xã Sơn Trạch, huyện Bố Trạch, tỉnh Quảng Bình cũ (nay là xã Phong Nha, tỉnh Quảng Trị) vượt núi đồi, khe suối đến ngã ba Lùm Bùm (huyện Ăng - Khăm, tỉnh Khăm Muộn, Lào) rồi thông với Đường 9.

Các lực lượng tham gia nhiệm vụ mở Đường 20. Ảnh: Chụp lại từ ảnh tư liệu.

Tuyến đường này được khảo sát và thi công trong thời điểm chiến tranh ác liệt, bị địch đánh phá suốt ngày đêm. Đã có hơn 8.000 chiến sĩ, cán bộ công nhân kỹ thuật thuộc Trung đoàn 4, Trung đoàn 5, Trung đoàn 10 và Trung đoàn 41 bộ đội công binh (Binh đoàn 559) cùng với Công trường 20 của Bộ Giao thông vận tải bao gồm các đơn vị cơ giới, các đơn vị TNXP tỉnh Quảng Bình, Hà Tĩnh, Nghệ An, Thanh Hóa và Hà Nam Ninh đào đắp 915.913m3 đất đá, phá núi, bắc cầu.

Trong quá trình khảo sát, thiết kế và lựa chọn phương án để mở Đường 20, Dốc Ba Thang được Bộ Tư lệnh Đoàn 559 đưa ra bàn bạc, cân nhắc rất kỹ. Đây là một dốc đá dựng đứng cao khoảng 400m, cheo leo hiểm trở, có mỏm núi đá tai mèo phải bạt phá, là cái "chốt" của toàn chiến dịch mở đường.

Điểm khó khăn nhất để thông đường qua Dốc Ba Thang là phải san bạt khoảng 10.000 m3 đá vôi cứng. Để chinh phục con dốc này, các chiến sĩ của Tiểu đoàn 3, Trung đoàn 10 Công binh - Bộ Tư lệnh Đoàn 559 phải ghép 3 cái thang tre lại với nhau để leo lên đục các lỗ gắn bộc phá, cái tên Dốc Ba Thang cũng có từ đó.

Các cựu TNXP Đại đội C211 – N25 – P31 Thanh Hoá trên Đường 20 - Quyết Thắng. Ảnh: Lê Chiêu Nguyên

Các chiến sĩ dũng cảm đứng trên đỉnh của 3 cái thang tre ghép lại, buộc mình hàng giờ vào sườn núi đá cheo leo để đục các lỗ bộc phá. Hết tốp này đến tốp khác, liên tục trong 15 ngày, các chiến sĩ đục đá rồi sử dụng khoảng 900 khối bộc phá với tổng trọng lượng 9 tấn thuốc nổ để phá con dốc. Sự kiện khai thông được Dốc Ba Thang là một kỳ tích trong lịch sử mở đường Trường Sơn của Bộ Tư lệnh Đoàn 559. Trung đoàn 10 công binh nhận được danh hiệu "Đơn vị chọc thủng Trường Sơn".

"Sống bám cầu bám đường, chết kiên cường dũng cảm"

Khi leo thang bắn phá Miền Bắc từ năm 1965 đến 1972, nhận thấy "tử huyệt" trên Đường 20 – Quyết Thắng là Dốc Ba Thang, máy bay Mỹ tập trung đánh rất ác liệt. Địch trút xuống trọng điểm này hàng trăm tấn bom đạn các loại nhằm cắt đứt mạch máu giao thông chi viện cho chiến trường.

Dưới mưa bom, bão đạn của quân thù, các đơn vị Tiểu đoàn 3, Trung đoàn 10 – Bộ Tư lệnh 559 (sau này là Đại đội TNXP C211 – N25 – P31 Thanh Hoá) đã kiên cường bám trụ. Với tinh thần "Sống bám cầu bám đường, chết kiên cường dũng cảm", giữ vững trọng điểm cho ô tô vận tải, xe kéo pháo hành quân vượt trọng điểm an toàn.

Cựu TNXP C211 – N25 – P31 Thanh Hoá, những người năm xưa từng sống, chiến đấu trên tuyến Đường 20 để những đoàn xe, đoàn quân ra chiến trường thăm lại chiến trường xưa.  Ảnh: Lê Chiêu Nguyên

Chúng tôi có dịp gặp các cựu thanh niên xung phong C211 – N25 – P31 Thanh Hoá, những người năm xưa từng sống, chiến đấu trên tuyến Đường 20 để những đoàn xe, đoàn quân ra chiến trường. 

Trở lại chiến trường xưa, cựu TNXP Hà Chính Nghĩa (76 tuổi) bùi ngùi xúc động. Ông kể, những năm 1971 – 1973, ông cùng đồng đội là những chàng trai, cô gái tuổi 18, đôi mươi của thị xã Thanh Hoá cùng tình nguyện xung phong vào chiến trường Quảng Bình.

Thời điểm đó Đường 20 là một "toạ độ lửa" vô cùng khốc liệt, máy bay Mỹ rải xuống chất độc hóa học, bom nổ, bom phát quang đốt rừng già Phong Nha trơ trụi. Đội thanh niên xung phong C211 - N25 - P31 với 183 người được Ban xây dựng 67 giao quản lý đoạn đường từ km18 – km21.

Cựu TNXP Hà Chính Nghĩa xúc động thắp nén tâm nhang tưởng nhớ đồng đội. Ảnh: Lê Chiêu Nguyên

"Là người thị xã Thanh Hoá, có chút thư sinh, kiều diễm của người thành thị nhưng được lãnh đạo Ban xây dựng 67, Binh trạm 14 tin tưởng phân công, chúng tôi rất nỗ lực để luôn hoàn thành tốt nhiệm vụ. Đoạn đường này có Dốc Ba Thang là trọng điểm đánh phá của máy bay Mỹ. Đây là con dốc hiểm, hai bên là suối sâu, chắn giữa đường là khối núi đá dựng đứng. 

Trước đó, các đơn vị bộ đội, thanh niên xung phong đã hạ núi, thông đường nhưng dốc còn cao lắm và hẹp, chỉ một chiếc xe đi lọt. Hàng trăm tấn bom đạn dội xuống con dốc này nhưng sức trẻ chúng tôi không hề nao núng, đường vẫn thông, xe vẫn qua, đảm bảo chi viện cho tiền tuyến", cựu TNXP Hà Chính Nghĩa chia sẻ.

Cựu TNXP Phạm Văn Ninh nghẹn ngào, 54 năm đã trôi qua, ký ức về những ngày chiến đấu trên cung đường này không bao giờ ông và đồng đội quên được: "Bao khó khăn vất vả, đói ăn, thiếu thuốc, sốt rét, bom đạn… nhưng tất cả không làm giảm ý chí và quyết tâm giữ đường. Trở về trong sự lành lặn là may mắn của tôi, nhưng đồng đội của chúng tôi: Nguyễn Thị Sặng, Nguyễn Duy Hùng, Nguyễn Thị Lan và Trần Thị Sen cùng bao người khác đã mãi mãi nằm lại với con đường này".

Cựu TNXP Phạm Văn Ninh hồi tưởng về những ngày hoa lửa. Ảnh: Lê Chiêu Nguyên

Dốc Ba Thang được Thủ tướng Chính phủ xếp hạng Di tích Quốc gia đặc biệt vào tháng 12/2013 và đã được Ban Quản lý Vườn Quốc gia Phong Nha – Kẻ Bàng mở cửa, đón khách du lịch.

Các cựu TNXP thắp hương tưởng nhớ đồng đội tại Hang Y tá và Hang Tám cô. Ảnh: Lê Chiêu Nguyên

Di tích Quốc gia đặc biệt Dốc Ba Thang cùng với các di tích khác Hang Tám Cô, Hang Y tá mãi là nơi khắc ghi những chiến công và cả sự gian khó, hy sinh của các thế hệ bộ đội, TNXP, dân công hỏa tuyến trong cuộc kháng chiến chống Mỹ cứu nước trên tuyến Đường 20 – Quyết Thắng. Đây là những "địa chỉ đỏ", nơi để giáo dục truyền thống, hun đúc tinh thần yêu nước, ý chí cống hiến trong thế hệ trẻ hôm nay và mai sau.