Kỳ vọng 'cú hích' cho văn hóa đọc

Văn hóa đọc có vai trò quan trọng trong bồi đắp tri thức, nâng cao dân trí cho mỗi người.

1. Ngày 17/3/2026, Ban Bí thư đã ban hành Chỉ thị 04-CT/TW về tăng cường sự lãnh đạo của Đảng đối với hoạt động xuất bản trong tình hình mới. Với quan điểm chỉ đạo, xuất bản phải đáp ứng tốt nhu cầu học, đọc, giải trí và hưởng thụ văn hóa tinh thần của Nhân dân. Việc phát triển văn hóa đọc phải lấy người đọc làm trung tâm, là mục tiêu của hoạt động xuất bản. Cần xây dựng, hình thành thói quen đọc sách trong cộng đồng, hình thành văn hóa đọc.

Xuất bản là công cụ chủ đạo của giáo dục, đào tạo; là bộ phận quan trọng của ngành công nghiệp văn hóa, góp phần lan tỏa văn hóa, hình thành chuỗi giá trị nội dung số, tài sản số... Xuất bản là cánh cửa mở rộng giao lưu, tiếp thu tinh hoa văn hóa nhân loại, đồng thời là công cụ ngoại giao văn hóa quan trọng, góp phần khẳng định, phát huy sức mạnh mềm văn hóa Việt Nam trên trường quốc tế.

Một trong những mục tiêu của chỉ thị là thúc đẩy mạnh mẽ văn hóa đọc, hình thành các thiết chế tạo không gian văn hóa đọc, học tập, sáng tạo trong cộng đồng hướng tới xây dựng phong trào toàn dân đọc sách. Từ Trung ương đến mỗi tỉnh, thành phố cần xây dựng thư viện số, tủ sách điện tử, sử dụng thống nhất; có thư viện lớn, trung tâm, phát hành quy mô, hiện đại gắn với chuyển đổi số. Đặc biệt, đầu tư hệ thống phát hành đến cơ sở vùng sâu, vùng xa, miền núi, hải đảo và vùng đồng bào dân tộc thiểu số. Phát triển sách song ngữ, xuất bản sách bằng tiếng dân tộc, đáp ứng nhu cầu của đồng bào dân tộc thiểu số.

Để đạt được mục tiêu đề ra với việc thúc đẩy văn hóa đọc, một trong những giải pháp thực hiện sẽ triển khai tiết đọc sách thành môn tự chọn trong hệ thống trường từ tiểu học đến trung học cơ sở để hình thành thói quen đọc sách, phát triển tư duy, xây dựng xã hội học tập và học tập suốt đời; xây dựng thiết chế thư viện hiện đại trong trường học, đáp ứng việc đọc, học và giải trí của học sinh, sinh viên.

Chỉ thị 04-CT/TW của Ban Bí thư như một “quyết tâm” tạo nên những đổi thay, phát triển đối với không chỉ hoạt động xuất bản nói chung mà còn với văn hóa đọc trong toàn dân, đặc biệt là đối với thế hệ trẻ.

2. Nhiều năm trước, một thống kê được công bố cho thấy người Việt lười đọc sách và số lượng sách trung bình mỗi người đọc một năm chỉ xấp xỉ một cuốn khiến nhiều người không khỏi... giật mình. Những năm gần đây, phong trào đọc sách đã có những chuyển biến, tuy nhiên kết quả thực tế vẫn chưa đạt được kỳ vọng. So với nhiều quốc gia trên thế giới và trong khu vực, Việt Nam vẫn là nước “lười” đọc sách.

Trong khi đó, trên không gian mạng, Việt Nam lại là quốc gia có tỷ lệ người dùng internet sử dụng mạng xã hội rất cao. Một thống kê được công bố mới đây cho thấy, 94% người dùng internet tại Việt Nam sử dụng facebook - đưa nền tảng này trở thành mạng xã hội phổ biến nhất cả nước. Trung bình mỗi ngày người Việt dành gần 7 giờ đồng hồ để sử dụng

internet cho nhiều mục đích từ trao đổi thông tin, học tập, giải trí...

Có một thực tế, nhiều người trong chúng ta không đọc sách không phải vì quá bận rộn. Chúng ta có thể dành nhiều giờ đồng hồ sử dụng điện thoại lướt mạng xã hội, xem vô số những video ngắn tưởng chừng như vô bổ nhưng lại không thể đủ kiên nhẫn để đọc một vài trang sách. Không phải vì sách thiếu hấp dẫn, là thói quen và sự dễ dãi đang “cuốn” đi thời gian của mỗi người, mỗi ngày. Để rồi, không ít người khi bình tĩnh ngẫm lại, giật mình nhận ra bản thân dường như đang “nghiện” - nghiện mạng xã hội.

Một vài người bạn của tôi thở than, có lẽ họ phải “cai” facebook một thời gian. Chưa hẳn là dành thời gian cho đọc sách, mà để sống chậm hơn, bình tĩnh hơn, thụ hưởng cuộc sống này như vốn dĩ. Bởi suy cho cùng, mạng thì ảo nhưng những ảnh hưởng của mạng ảo đến cuộc sống của chúng ta lại là sự thực. Và khi bạn cắt bớt thời gian cho internet và các nền tảng mạng xã hội, việc tìm đến một cuốn sách để đọc có lẽ sẽ dễ dàng hơn.

3. Đọc sách không chỉ là sở thích mà còn là thói quen. Mọi thói quen đều chỉ được hình thành bởi quá trình lặp đi lặp lại nhiều lần. Việc đọc sách cần được khơi nguồn, hình thành từ khi người ta còn trẻ. Và trường học là một trong những môi trường tuyệt vời để bồi đắp nên thói quen văn hóa đọc trong mỗi đứa trẻ.

Tiết đọc sách sẽ được triển khai thành môn học tự chọn trong hệ thống trường, từ tiểu học đến trung học cơ sở (ảnh chụp tại Trường Tiểu học, THCS và THPT FPT Thanh Hóa).

Cô giáo Nguyễn Thị Huệ, giáo viên môn Ngữ văn Trường THCS Tố Như, xã Hoằng Lộc, cho biết: “Từ ngàn xưa đến hôm nay, sách được biết đến là kho tri thức quý giá của nhân loại. Việc đọc sách giúp mỗi người mở mang tri thức, thay đổi tư duy. Bên cạnh đó, việc đọc còn tác động đến khả năng sử dụng ngôn ngữ của mỗi người, đặc biệt là với các em học sinh. Thực tế, những học sinh có thói quen đọc sách sẽ có lợi thế hơn trong tư duy ngôn ngữ, phản biện. Khi tiết đọc sách trở thành môn học tự chọn trong trường học thì có nghĩa thư viện trường cũng cần phải được đầu tư nhiều hơn, đa dạng hơn về đầu sách, thể loại sách”.

Hãy thử tưởng tượng, những đứa trẻ khi đến trường, sau những giờ học căng thẳng, các em có thể giải trí đầu óc với những cuốn sách, truyện có nội dung thú vị. Muốn như vậy, thì thư viện trường học phải thực sự phát huy được hiệu quả. Đó không nên - không phải là kho chứa sách khô khan. Mà phải là không gian mở, nơi mỗi đứa trẻ háo hức tìm đến trong mỗi giờ ra chơi. Để làm được điều đó, việc quản lý, vận hành thư viện trong trường học hiện nay cần thiết phải được đầu tư, thay đổi, làm mới.

Để hình thành nên văn hóa đọc của một gia đình, cộng đồng hay một quốc gia, đó không phải chỉ là những hô hào khẩu hiệu. Mà cần thiết phải đi vào chiều sâu - tạo nên những thay đổi thực sự, thực chất.

Một trong những nhiệm vụ mà Chỉ thị 04-CT/TW của Ban Bí thư về tăng cường sự lãnh đạo của Đảng đối với hoạt động xuất bản trong tình hình mới đó là phải chăm lo, nuôi dưỡng và phát triển văn hóa đọc trong các tầng lớp Nhân dân. Tăng cường quảng bá tôn vinh giá trị của sách; hình thành các thiết chế không gian văn hóa đọc, giải trí hiện đại, thân thiện, đề cao vai trò của sách trong đời sống xã hội; xây dựng thói quen và kỹ năng đọc, tạo nền tảng quan trọng cho việc học tập suốt đời, từ đó hình thành xã hội học tập. Hy vọng trong thời gian tới, chỉ thị sẽ thực sự tạo nên “cú hích” cho phát triển của văn hóa đọc.