'Lá chắn' bảo vệ sức khỏe toàn cầu

Hơn 100 triệu liều vắc-xin được tiêm cho hơn 18 triệu trẻ em trong giai đoạn 2023 - 2025. Ảnh: ERGSY

Nền tảng bảo vệ sức khỏe qua nhiều thế hệ

Trong lịch sử y tế công cộng hiện đại, hiếm có công nghệ nào mang lại tác động sâu rộng như vắc-xin. Lịch sử chứng minh sức mạnh này bằng những kết quả không thể phủ nhận. Reuters dẫn báo cáo của Tổ chức Y tế thế giới (WHO) cho biết, trong vòng 50 năm qua, vắc-xin cứu sống hơn 150 triệu người, tương đương khoảng 6 người mỗi phút, trong đó có 146 triệu trẻ em dưới 5 tuổi. Riêng giai đoạn 2021 - 2024, vắc-xin giúp ngăn ngừa khoảng 17 triệu ca tử vong toàn cầu.

Thành tựu này không phải là kết quả phép màu y học đơn lẻ, mà là tổng hòa của chính sách y tế, hệ thống phân phối toàn cầu và quyết định cá nhân của hàng tỷ phụ huynh. Nhờ đó, tỷ lệ sống sót của trẻ sơ sinh trên toàn cầu cải thiện khoảng 40%; hàng chục triệu trẻ em tránh được các di chứng suốt đời do những bệnh có thể phòng ngừa như sởi, bạch hầu, ho gà hay bại liệt. Nhìn về năm 1980, đậu mùa - từng là nỗi ám ảnh toàn cầu, cướp đi hàng triệu sinh mạng mỗi năm, bị xóa sổ hoàn toàn nhờ vào chiến dịch tiêm chủng quy mô chưa từng có của WHO.

Niềm tin vào tương lai của vắc-xin không chỉ đến từ con số quá khứ, mà còn từ chính những bước tiến khoa học đang diễn ra. Các công nghệ mới như mRNA hay vector virus mở ra khả năng phát triển vắc-xin nhanh hơn, linh hoạt hơn trước các mối đe dọa mới, có thể góp phần hỗ trợ điều trị một số bệnh không lây nhiễm, từ ung thư đến bệnh viêm mạn tính, mở rộng vai trò tiêm chủng vượt ra ngoài khuôn khổ truyền thống.

Đáng chú ý, WHO, UNICEF và Liên minh toàn cầu về vắc-xin (GAVI) triển khai chiến dịch “The Big Catch-Up” (BCU) ở quy mô lớn toàn cầu nhằm khôi phục tỷ lệ tiêm chủng bị suy giảm do sự gián đoạn nghiêm trọng sau Covid-19 với cam kết “không để bất kỳ đứa trẻ nào bị bỏ lại phía sau”. Chiến dịch kéo dài đến tháng 3/2026, bao phủ 36 quốc gia, tập trung vào nhóm 1-5 tuổi, những em bỏ lỡ tiêm chủng.

Kết quả cho thấy nỗ lực này tạo tác động đáng kể: hơn 100 triệu liều vắc-xin được tiêm cho 18,3 triệu trẻ em trong giai đoạn 2023-2025. Trong số này, khoảng 12,3 triệu trẻ “zero-dose” (chưa từng được tiêm bất kỳ loại vắc-xin nào) và khoảng 15 triệu trẻ khác chưa từng được tiêm vắc-xin sởi, một trong những bệnh truyền nhiễm có tốc độ lây lan nhanh nhất. Ngoài ra, chiến dịch còn triển khai khoảng 23 triệu liều vắc-xin bại liệt bất hoạt (IPV), góp phần vào mục tiêu toàn cầu loại trừ bại liệt.

Củng cố hệ miễn dịch toàn cầu

Các cơ quan y tế quốc tế thừa nhận CBU chỉ là giải pháp tình thế, giúp “vá” lại những lỗ hổng tạm thời, nhưng không thể thay thế hệ thống tiêm chủng thường xuyên, bền vững và công bằng. Thực tế, theo WHO, ngay cả khi chiến dịch đạt mục tiêu tiêm cho ít nhất 21 triệu trẻ em chưa hoặc tiêm chưa đủ, năm 2024 thế giới vẫn ghi nhận thêm khoảng 14,3 triệu trẻ sơ sinh không được tiêm vắc-xin cơ bản thông qua hệ thống y tế thường quy.

Một trong những nguyên nhân cốt lõi là tình trạng bất bình đẳng y tế ở một số nơi. Khoảng 60% trẻ “zero-dose” tập trung tại 36 quốc gia tham gia chương trình CBU, phần lớn ở châu Phi và châu Á, đặc biệt những khu vực chịu ảnh hưởng bởi xung đột, nghèo đói, nơi mà dịch vụ y tế cơ bản cũng là một điều xa xỉ.

Bên cạnh đó, niềm tin trở thành biến số ngày càng khó đo lường. Trong khi nhiều quốc gia nỗ lực mở rộng tiêm chủng, thì ở một số nơi khác, sự hoài nghi đối với vắc-xin lại gia tăng. Thông tin sai lệch và sự suy giảm niềm tin khiến vắc-xin bị kéo vào những cuộc tranh luận vượt ra ngoài phạm vi y tế.

Thách thức lớn hơn lại nằm ở bài toán tài chính bền vững khi các chương trình tiêm chủng phụ thuộc nhiều vào tài trợ quốc tế đang đối mặt với áp lực cắt giảm ngân sách. Một số quốc gia tài trợ truyền thống thu hẹp hỗ trợ cho GAVI, tổ chức đóng vai trò quan trọng trong việc mua và phân phối vắc-xin cho các nước nghèo. Điều này tạo rủi ro trực tiếp đối với tiến trình duy trì miễn dịch toàn cầu.

Năm 2024, thế giới ghi nhận khoảng 11 triệu ca mắc sởi, con số cho thấy sự quay trở lại mạnh mẽ của các bệnh truyền nhiễm từng được kiểm soát. Số quốc gia xảy ra dịch lớn gần như tăng gấp 3 lần so với năm 2021. Nguyên nhân không chỉ nằm ở thiếu vắc-xin, mà còn ở sự suy giảm niềm tin và khoảng trống trong hệ thống tiêm chủng thường xuyên.

Từ quá khứ đến hiện tại, bài học vẫn không thay đổi khi khoa học, chính sách và niềm tin xã hội cùng hội tụ, khoảng trống miễn dịch hoàn toàn có thể được thu hẹp. Đó cũng là nền tảng để thế giới tiếp tục đặt niềm tin vào vắc-xin không chỉ như công cụ phòng bệnh, mà như một trong những trụ cột vững chắc nhất của tương lai y tế toàn cầu.