Lá chắn nào cho thị trường lao động Việt Nam trước làn sóng sa thải do AI?

Hàng loạt "ông lớn" công nghệ không ngần ngại sử dụng trí tuệ nhân tạo (AI) như một đòn bẩy để tối ưu hóa quy trình, tái cấu trúc bộ máy và cắt giảm hàng chục nghìn việc làm.

Nằm sâu trong chuỗi cung ứng công nghệ toàn cầu, thị trường lao động Việt Nam đã bắt đầu cảm nhận rõ rệt những rung chấn từ xa.

Làn sóng AI vạch ra một lằn ranh nghiệt ngã: đe dọa trực tiếp đến "nồi cơm" gia công phần mềm truyền thống, nhưng đồng thời cũng định hình một thế hệ nhân sự "AI-native" hoàn toàn mới.

Để không bị cuốn trôi, người lao động Việt Nam cần trang bị một "lá chắn" vững chắc, được đúc kết từ chính những kỹ năng độc bản mà máy móc chưa thể sao chép.

AI đang lấy dần công việc của con người

Cú sốc với thị trường lao động từ Big Tech và áp lực sinh tử lên mô hình gia công phần mềm

Trong nhiều thập kỷ qua, lợi thế cạnh tranh cốt lõi của ngành công nghệ thông tin (IT) Việt Nam trên bản đồ quốc tế là mô hình gia công (outsourcing).

Thị trường IT Việt Nam từng tự hào với tốc độ tăng trưởng hai con số nhờ các hợp đồng nhận khoán việc từ Nhật Bản, Mỹ hay châu Âu. Chúng ta cung cấp nguồn nhân lực dồi dào, chi phí hợp lý để đảm nhận các khâu từ viết mã cơ bản cho đến kiểm thử. Tuy nhiên, mô hình này đang đứng trước một phép thử mang tính sinh tử.

Khi các khách hàng công nghệ lớn bước vào giai đoạn "thắt lưng buộc bụng" và ồ ạt tự động hóa quy trình bằng AI, luật chơi đã hoàn toàn thay đổi. Bằng việc ứng dụng các công cụ nền tảng như GitHub Copilot hay ChatGPT Enterprise, các kỹ sư cấp cao giờ đây có thể tự tạo ra, kiểm tra và sửa lỗi hàng ngàn dòng mã chỉ trong chớp mắt.

Hậu quả tất yếu là khối lượng công việc được đẩy ra ngoài giảm mạnh và nhu cầu thuê các lập trình viên cấp thấp sụt giảm nghiêm trọng. AI đang làm xói mòn lợi thế "nhân công giá rẻ" của Việt Nam. Các công ty gia công phần mềm buộc phải đối mặt với áp lực cực lớn: hoặc tiến lên nấc thang cao hơn của chuỗi giá trị (chuyển sang tư vấn kiến trúc và thiết kế giải pháp), hoặc nhanh chóng bị đào thải khỏi cuộc chơi.

Tạm thời, làn sóng mất việc do AI chưa tác động quá mạnh nhưng xu hướng này là không thể tránh khỏi. Trong một hội thảo của trường RMIT gần đây, bà Võ Thị Minh An, Đối tác sáng lập và Giám đốc điều hành khu vực châu Á - Thái Bình Dương của công ty tư vấn nhân sự cấp cao Janus Executive Search & Talent Advisory, tiết lộ một sự thật đáng chú ý về thị trường lao động: "Trong tuyển dụng cấp cao hiện nay, chỉ 2/10 vị trí yêu cầu kỹ năng AI".

Cuộc săn lùng thế hệ nhân sự "AI-native"

Khi những công việc lặp đi lặp lại dễ dàng bị máy móc tước đoạt, thị trường tuyển dụng lập tức chứng kiến sự dịch chuyển rõ rệt từ số lượng sang chất lượng.

Các doanh nghiệp không còn ưu tiên tuyển dụng hàng loạt nhân sự để làm các công việc thủ công; thay vào đó, họ khao khát những cá nhân "AI-native" (người bản địa với AI) – người có khả năng điều phối máy móc để xử lý khối lượng công việc khổng lồ một cách trơn tru.

Cần định nghĩa lại rằng, "AI-native" không đơn thuần là những người thỉnh thoảng gõ vài câu lệnh vào ChatGPT để viết email. Đây là thế hệ nhân sự coi AI như một loại bản năng, biết cách tích hợp nhuần nhuyễn công nghệ vào từng ngóc ngách của quy trình làm việc.

Với sự xuất hiện của tác tử AI có khả năng hoạt động như một cộng sự thực thụ thay vì một công cụ thụ động, máy móc đã chính thức trở thành "đồng nghiệp".

Làn sóng săn lùng nhân sự kiểu mới này lan rộng ra mọi lĩnh vực. Một nhân viên "AI-native" ngành Kế toán có thể thiết lập quy trình tự động rà soát sổ sách, trong khi chuyên viên Nhân sự (HR) có thể tận dụng AI để phác họa chân dung ứng viên và dự báo xu hướng biến động nhân sự một cách chuẩn xác.

Bà Võ Kim Thoa, Quản lý cấp cao phụ trách Chuyển đổi Tổ chức, Khối Công nghệ và Chuyển đổi thuộc Deloitte Đông Nam Á, cho biết: “Công việc đang thay đổi một cách rõ rệt. Một số nhiệm vụ có thể được AI thực hiện hiệu quả hơn", nhưng bà trấn an: "Khi cần chọn lọc nội dung hay xác thực tính chính xác thì năng lực phán đoán của con người vẫn là yếu tố then chốt. Con người vẫn là mắt xích quan trọng trong quy trình”.

Đánh giá về hiện trạng này, ông Lee Yun Han – Giám đốc Khối công nghệ và chuyển đổi, Bộ phận nguồn vốn nhân lực Deloitte Đông Nam Á nhận định rằng vấn đề lớn nhất của các doanh nghiệp hiện nay nằm ở khoảng cách giữa tiềm năng công nghệ và khả năng triển khai thực tế.

Ông chỉ ra một thực trạng: phần lớn các công ty vẫn đang vận hành theo tốc độ của con người, chứ không phải tốc độ của công nghệ. Sự xuất hiện của AI tạo ra sức ép khổng lồ buộc các tổ chức phải thiết kế lại toàn bộ mô hình công việc. Vấn đề hiện tại không còn là việc "AI thay thế con người" đơn thuần, mà đã chuyển sang câu hỏi cốt lõi: "Con người hợp tác với AI thế nào để phát triển bền vững".

"Lá chắn" độc bản: Chuyển dịch sang những vùng đất AI chưa thể chạm tới

Chạy đua tốc độ với máy móc rõ ràng là một chiến lược sai lầm. Thay vì sống trong tâm lý sợ hãi bị đào thải, người lao động cần chủ động mài giũa "lá chắn" của riêng mình, nhanh chóng dịch chuyển vùng an toàn sang 3 kỹ năng cốt lõi: Quản trị sự thay đổi, Tư duy phản biện và Đạo đức AI.

Các chuyên gia trong tọa đàm gần đây về chuyển đổi nhân sự trong kỷ nguyên AI

Thứ nhất, Quản trị sự thay đổi. AI có thể tổng hợp dữ liệu để đưa ra một bản kế hoạch tái cấu trúc doanh nghiệp hoàn hảo, nhưng nó không thể truyền cảm hứng để tập thể cùng vững bước qua giai đoạn giông bão.

Tiến sĩ Lương Thanh Thảo, quyền Chủ nhiệm cấp cao bộ môn Quản trị nhân sự trường đại học RMIT đúc kết: “AI cần được triển khai dựa trên nhu cầu của con người để hỗ trợ vận hành an toàn hơn, nâng cao chất lượng dịch vụ, thúc đẩy hòa nhập và tăng trưởng. Việc ứng dụng AI phải minh bạch và có trách nhiệm, đảm bảo quyền riêng tư và sự giám sát của con người trong các quyết định quan trọng. Khi năng lực sử dụng AI phát triển thông qua công việc thực tế cùng với sự thực hành, huấn luyện và suy ngẫm thường xuyên, các bộ phận tại tổ chức có thể xây dựng cả kỹ năng thực tiễn và khả năng phán đoán để tương tác với AI một cách có chọn lọc trong quy trình làm việc”.

Thứ hai, Tư duy phản biện. Một trong những rủi ro lớn nhất của các mô hình ngôn ngữ lớn là hội chứng "ảo giác" (hallucination) – tạo ra những thông tin hoàn toàn sai lệch nhưng với giọng điệu cực kỳ thuyết phục. Con người bắt buộc phải đóng vai trò là người quyết định cuối cùng.

Chuyên gia Lee Yun Han từ Deloitte đã đưa ra một lời cảnh báo vô cùng sắc sảo về "tác động thầm lặng" của AI. Ông nhấn mạnh rằng việc lạm dụng AI có thể dẫn đến sự xói mòn năng lực phán đoán khi con người dần lười biếng và quen với việc chấp nhận vô điều kiện các kết quả mà AI đưa ra. Bên cạnh đó, ông cũng thừa nhận sai lầm khi từng kỳ vọng nhân viên có thể dùng AI để hoàn thành công việc 3 ngày chỉ trong 1 giờ, vô tình tạo ra sự kiệt sức và căng thẳng tột độ. "Giờ đây, chúng tôi cùng nhau rà soát kết quả do AI tạo ra. Đó là một quá trình cộng tác, không phải bài kiểm tra năng suất", ông Lee đúc kết.

Hay đơn giản như bà Võ Thị Minh An nêu: “AI không bao giờ nói ‘Tôi không biết’. Vậy nên chúng ta cần người có khả năng đặt câu hỏi, xác thực và tư duy phản biện”. Chính năng lực đặt câu hỏi đúng, hoài nghi và phản biện lại cỗ máy mới là chìa khóa để làm chủ công nghệ.

Thứ ba, Đạo đức AI (AI Ethics): Ai sẽ chịu trách nhiệm khi hệ thống AI đưa ra quyết định tuyển dụng mang tính thiên kiến hay vô tình làm rò rỉ dữ liệu mật của công ty? Thuật toán không hề có nhận thức về ranh giới đạo đức hay các khuôn khổ pháp lý. Vì vậy, các tổ chức đang rất khát khao những cá nhân có tầm nhìn bao quát, hiểu rõ giới hạn của thuật toán để điều hướng việc sử dụng AI một cách an toàn, minh bạch và nhân văn.

Điều này được bà Võ Thị Minh An khẳng định: “Sự thấu cảm là kỹ năng quan trọng nhất ở mọi cấp độ và đây là kỹ năng khó bị thay thế bởi AI”. Năng lực giao tiếp, trí tuệ cảm xúc (EQ) và khả năng dẫn dắt con người chính là bức tường thành vững chắc nhất của người lao động.

Làn sóng sa thải hiện tại thực chất là một bộ lọc khắc nghiệt của thời đại. AI sẽ không bao giờ "cướp" việc của con người một cách vô cớ, nhưng một người biết dùng AI chắc chắn sẽ tước đi cơ hội của những người quyết định đứng ngoài cuộc. Bà Phạm Thị Quý Hiền, Giám đốc Nhân sự tại Masan Consumer Holdings, chia sẻ góc nhìn thực tiễn: “AI sẽ không lấy đi công việc của bạn, trừ khi bạn không biết cách dùng công nghệ này”.

"Lá chắn" vững chắc nhất cho thị trường lao động Việt Nam trong thập kỷ tới không nằm ở việc tẩy chay hay chạy trốn công nghệ, mà là học cách ứng dụng AI như một cộng sự đắc lực, đồng thời không ngừng mài giũa những phẩm chất độc bản làm nên giá trị thực sự của con người.