Làm gì để đưa thiết bị bay không người lái (UAV) thành ngành kinh tế mới?

Kinh tế tầm thấp không chỉ dừng lại ở lý thuyết hay trên giấy tờ

Ngày 2/10,  Báo Tiền Phong phối hợp với Đại học Quốc gia Hà Nội tổ chức "Diễn đàn Phát triển kinh tế tầm thấp và Thúc đẩy ứng dụng công nghệ vũ trụ tại Việt Nam". Diễn đàn có sự tham dự của đại diện các bộ, ngành, cơ quan Trung ương; đại diện một số tỉnh, thành phố khu vực miền Bắc; các chuyên gia, nhà khoa học, đại diện các viện nghiên cứu, trường đại học, hiệp hội, doanh nghiệp.

Các đại biểu tham dự hội thảo. Ảnh: PV

Diễn đàn được tổ chức trong bối cảnh khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số đang mở ra những không gian phát triển mới. Trong đó, không gian tầm thấp và không gian vũ trụ ngày càng gắn trực tiếp với sản xuất, quản trị và đời sống.

Năm 2026 đánh dấu bước chuyển quan trọng trong định hướng chính sách khi công nghệ hàng không và vũ trụ được xác định là một trong các nhóm công nghệ chiến lược quốc gia; đồng thời Chính phủ đã giao các nhiệm vụ cụ thể về phát triển UAV, hệ thống quản lý UAV, vệ tinh, chùm vệ tinh quan sát Trái Đất và hạ tầng dữ liệu không gian. Đây là cơ sở để chuyển từ nhận diện tiềm năng sang tổ chức thử nghiệm, phát triển sản phẩm và hình thành thị trường.

Phát biểu tại hội thảo, PGS.TS Bùi Thế Duy, Ủy viên dự khuyết Trung ương Đảng, Giám đốc Đại học Quốc gia Hà Nội nhận định, việc phát triển công nghệ, đặc biệt là các công nghệ mới, đang mở ra không gian mới để đưa các ứng dụng công nghệ vào đời sống, góp phần phục vụ phát triển kinh tế - xã hội.

Đại diện Đại học Quốc gia Hà Nội cho biết, trong tháng 10, đơn vị đang khẩn trương hoàn tất khu thử nghiệm, nghiên cứu và phát triển UAV tại khu đô thị đại học ở Hòa Lạc. Khu thử nghiệm được xây dựng theo hướng vừa nghiên cứu, phát triển, đào tạo, vừa triển khai thử nghiệm các giải pháp mới về UAV; đồng thời xây dựng sân bãi để tiến hành các hoạt động thử nghiệm UAV ngoài trời.

PGS.TS Bùi Thế Duy, Ủy viên dự khuyết Trung ương Đảng, Giám đốc Đại học Quốc gia Hà Nội. Ảnh: PV

PGS.TS Bùi Thế Duy cho rằng kinh tế tầm thấp không còn chỉ được đề cập trên lý thuyết mà đã có những ứng dụng thực tế. Một số ví dụ được đưa ra là việc thử nghiệm vận chuyển các vật tư thiết yếu y tế bằng UAV và khu thí điểm tại Điện Biên.

Theo đại diện Đại học Quốc gia Hà Nội, tại khu vực Tây Nguyên và một số vùng nông nghiệp, UAV đã được triển khai rộng rãi. Tại nhiều vườn sầu riêng, vườn cà phê, người dân đã sở hữu UAV và cử người đi đào tạo điều khiển thiết bị. Trong đó, các công đoạn tưới hàng tuần tại một số vườn được thực hiện bằng UAV.

UAV cũng được đề cập trong các hoạt động tìm kiếm, phát hiện nạn nhân bị cô lập do lũ lụt, vận chuyển thức ăn và nhu yếu phẩm, góp phần hỗ trợ giải quyết các vấn đề phát sinh trong những tình huống này.

Ông Nguyễn Văn Thuật, Phó Vụ trưởng Vụ Kinh tế và Xã hội số, Bộ Khoa học và Công nghệ cho biết, giá trị của một chuyến bay được xác định trước hết bởi nhiệm vụ mà nó giải quyết. Cùng là UAV, nhưng hoạt động phun thuốc cho cây trồng, lập bản đồ địa hình hay kiểm tra đường dây điện đòi hỏi tải trọng, cảm biến, độ chính xác định vị (RTK), thời gian bay và quy trình vận hành khác nhau. 

Chẳng hạn, ứng dụng phun trong nông nghiệp cần hệ thống chứa và phun phù hợp với cây trồng; hoạt động đo đạc cần camera hoặc cảm biến chuyên dụng, định vị chính  xác và phần mềm xử lý dữ liệu. Vì vậy, việc lựa chọn phương tiện phải bắt đầu từ yêu cầu của người sử dụng và kết quả cần đạt được.

Từ nhu cầu đó hình thành một ngành công nghiệp gồm các chuỗi giá trị: nghiên cứu - thiết kế - sản xuất - thương mại hóa phương tiện; phát triển thiết bị mang theo, phần mềm và hạ tầng hỗ trợ; tổ chức chuyến bay; xử lý dữ liệu; bảo dưỡng, kiểm thử và đào tạo nhân lực. Về mô hình vận hành, một tổ chức, doanh nghiệp có thể tự mua sắm thiết bị, tự tổ chức các hoạt động bay; hoặc sử dụng dịch vụ của bên thứ ba (drone-as-a-service / drone-as-infrastructure), giúp tiếp cận công nghệ mà không phải tự đầu tư và vận hành đội bay.

Sự kết hợp giữa UAV, cảm biến, kết nối dữ liệu và trí tuệ nhân tạo tiếp tục mở rộng phạm vi dịch vụ. AI có thể hỗ trợ nhận diện đối tượng, phát hiện dấu hiệu bất thường và xử lý dữ liệu ngay trên phương tiện hoặc sau chuyến bay. Những năng lực này cần được thiết kế, kiểm thử theo từng nhiệm vụ cụ thể.

Tháo gỡ khó khăn để phát triển không gian kinh tế tầm thấp

Là địa phương đầu tiên thí điểm phát triển kinh tế không gian tầm thấp, ông Nguyễn Bá Anh, Phó Giám đốc Sở Khoa học và Công nghệ tỉnh Điện Biên chia sẻ, Điện Biên là tỉnh miền núi, biên giới, địa hình chia cắt mạnh, dân cư phân bố không tập trung, nhiều khu vực còn khó khăn về giao thông và tiếp cận dịch vụ. Đây vừa là khó khăn, nhưng đồng thời cũng là "bài toán thực tiễn" để ứng dụng công nghệ UAV.

Việt Nam có nhiều dư địa phát triển kinh tế tầm thấp. Ảnh: PV

Trong vận chuyển hàng hóa, nông sản, vật tư y tế, cứu hộ, cứu nạn, khảo sát địa hình, quản lý tài nguyên..., chi phí và thời gian vận chuyển đến những khu vực khó tiếp cận luôn là vấn đề cần giải quyết. Từ thực tiễn đó, tỉnh Điện Biên đã ban hành Quyết định số 1658/QĐ-UBND ngày 25/7/2026 Đề án thử nghiệm có kiểm soát (sandbox) phát triển kinh tế tầm thấp ứng dụng phương tiện bay không người lái trên địa bàn tỉnh Điện Biên.

Đề án thử nghiệm được triển khai trong thời gian 24 tháng, tại 9 khu vực, dự kiến thực hiện khoảng 6.000 chuyến bay thử nghiệm, phấn đấu tỷ lệ an toàn trên 99%.

Các nhóm ứng dụng trọng tâm gồm: Giám sát mùa vụ, phun thuốc, gieo hạt, vận chuyển vật tư và nông sản sau thu hoạch. Vận chuyển thuốc, vật tư y tế, mẫu xét nghiệm và hàng hóa thiết yếu đến khu vực khó tiếp cận. Khảo sát địa hình, xây dựng dữ liệu không gian, phục vụ quản lý đất đai, rừng, hạ tầng và phòng chống thiên tai.

Đến nay, hoạt động vận chuyển bằng UAV tại Điện Biên trong tháng 9 vừa qua đã thực hiện 118 chuyến bay vận chuyển cà phê tải trọng 50 kg/chuyến tại xã Mường Ảng. Các chuyến bay đã được triển khai tại những khu vực được cấp phép.

Thành công bước đầu song vẫn còn nhiều thách thức. Ông Nguyễn Bá Anh cho biết, thách thức lớn nhất là hành lang pháp lý và cơ chế phối hợp liên ngành. Đây là lĩnh vực giao thoa giữa khoa học và công nghệ, hàng không, quốc phòng, an ninh, thông tin - dữ liệu, giao thông, nông nghiệp, y tế và phòng chống thiên tai. Trong khi đó, cơ chế sandbox cho kinh tế tầm thấp vẫn là vấn đề mới; tiêu chuẩn, quy chuẩn kỹ thuật, quy trình đánh giá rủi ro và cơ chế phối hợp giữa các cơ quan chưa được hình thành đồng bộ.

"Đối với địa phương, khó khăn không chỉ là "được phép bay hay không", mà còn là bay ở đâu, bay như thế nào, ai chịu trách nhiệm, dữ liệu thuộc về ai, xử lý sự cố ra sao và cơ chế đánh giá kết quả thử nghiệm như thế nào", ông Nguyễn Bá Anh nói.

Thứ hai, điều kiện địa hình và thời tiết đặt ra yêu cầu kỹ thuật cao. Địa hình Điện Biên phức tạp, nhiều khu vực đồi núi, thung lũng, khe sâu; điều kiện thời tiết có thể thay đổi nhanh. Do đó, một mô hình UAV có thể hoạt động tốt trong điều kiện này nhưng chưa chắc phù hợp với địa bàn khác. Điều này đặt ra yêu cầu phải xây dựng bộ dữ liệu và tiêu chí kỹ thuật riêng cho khu vực miền núi, thay vì áp dụng máy móc mô hình của các địa phương đồng bằng hoặc đô thị.

Thứ ba, hạ tầng số, hạ tầng quản lý không gian bay tầm thấp, hệ thống dữ liệu dùng chung và nguồn nhân lực chất lượng cao còn hạn chế, chưa đáp ứng yêu cầu phát triển lâu dài.

Thứ tư, thiếu nhân lực chuyên sâu. UAV là lĩnh vực đòi hỏi đồng thời nhiều năng lực: điều khiển bay, kỹ thuật điện - điện tử, cơ khí, viễn thông, công nghệ thông tin, trí tuệ nhân tạo, dữ liệu không gian và quản trị an toàn. Trong khi đó, nguồn nhân lực chuyên sâu tại địa phương còn hạn chế.

Thứ năm, bài toán hiệu quả kinh tế và mô hình kinh doanh vẫn cần được kiểm chứng. Giai đoạn thử nghiệm có thể cần nguồn lực đầu tư tương đối lớn, trong khi quy mô khai thác ban đầu còn nhỏ. Do đó, cần trả lời được câu hỏi: dịch vụ nào khách hàng sẵn sàng trả tiền; chi phí mỗi chuyến bay là bao nhiêu; mức tiết kiệm so với phương thức truyền thống thế nào; khi nào có thể vận hành thương mại và ai là đơn vị cung cấp dịch vụ?

"Nếu không giải quyết được bài toán này, UAV có thể dừng lại ở mức trình diễn công nghệ, chưa trở thành một ngành kinh tế mới", ông Nguyễn Bá Anh nói.

Kinh tế không gian tầm thấp chỉ có thể đi xa khi ba năng lực cùng tiến: tạo ra ứng dụng có ích, làm chủ công nghệ và quản lý an toàn hoạt động bay. Bộ Khoa học và Công nghệ mong muốn cùng các bộ, ngành, địa phương, doanh nghiệp và cơ sở nghiên cứu hình thành những bài toán đặt hàng cụ thể, những môi trường thử nghiệm có kiểm soát và năng lực đo kiểm, tiêu chuẩn hóa đủ tin cậy. Từ những chuyến bay phục vụ nhu cầu thực tế hôm nay, chúng ta có thể xây dựng một ngành công nghiệp và dịch vụ có sức cạnh tranh trong những năm tới.