Làm sao chấm dứt tình trạng 'công trình chờ vốn, vốn chờ công trình'?

Đẩy nhanh giải ngân vốn đầu tư công để thúc đẩy tiến độ công trình (Ảnh: CP)

Một trong những vấn đề được nhiều đại biểu Quốc hội quan tâm tại các phiên thảo luận ở tổ về dự thảo Luật Ngân sách nhà nước hợp nhất là làm thế nào khắc phục tình trạng quy trình ngân sách và đầu tư công chưa đồng bộ. Từ câu chuyện công trình chờ vốn, vốn chờ công trình đến những thủ tục kéo dài và bất cập trong phân cấp, các đại biểu đặt ra yêu cầu hợp nhất thực chất hai luật, gắn quyền quyết định với nguồn lực và chuyển trọng tâm quản lý từ tiến độ giải ngân sang hiệu quả sử dụng vốn.

Một nguồn vốn, nhiều quy trình

Câu chuyện “công trình chờ vốn, vốn chờ công trình” được đại biểu Nguyễn Thị Tuyến (Đoàn Hà Nội) đặt ra khi đề cập những vướng mắc trong mối quan hệ giữa quản lý ngân sách nhà nước và đầu tư công. Theo đại biểu, việc hợp nhất hai luật là cần thiết, nhưng không thể chỉ dừng ở việc ghép các quy định hiện hành vào một văn bản.

Một dự án đầu tư công phải trải qua quy trình quyết định đầu tư, lập kế hoạch vốn, phân bổ ngân sách và tổ chức thực hiện. Khi các quy trình chưa được kết nối đồng bộ, có trường hợp dự án đã chuẩn bị nhưng chưa bố trí được vốn; ngược lại, nguồn vốn đã được phân bổ nhưng công trình chưa đủ điều kiện triển khai.

Từ thực tế đó, đại biểu đề nghị việc hợp nhất phải giải quyết được những điểm giao thoa giữa quản lý ngân sách và quản lý đầu tư công, thống nhất các khâu lập kế hoạch, phân bổ, điều hành và sử dụng vốn. Mục tiêu không chỉ là giảm số lượng văn bản pháp luật mà còn phải khắc phục những thủ tục trùng lặp trong quá trình thực hiện.

Vấn đề này cũng được đại biểu Trần Anh Tuấn (Đoàn TP.HCM) đề cập khi xem xét quy trình đối với dự án đầu tư công nhóm C. Theo đại biểu, dự thảo đã có hướng đơn giản hóa bằng việc bỏ một số bước quyết định chủ trương đầu tư, nhưng lại đặt ra yêu cầu xin ý kiến hoặc chấp thuận về nguồn vốn và khả năng cân đối vốn.

Nếu một thủ tục được bãi bỏ nhưng thay bằng bước chấp thuận khác, thời gian chuẩn bị dự án có thể không được rút ngắn như mong muốn. Đại biểu đề nghị rà soát kỹ để những nội dung đã được phân cấp không tiếp tục phải thực hiện thêm các bước xin phép không cần thiết.

Cùng quan tâm đến vấn đề này, đại biểu Đỗ Đức Hiển (Đoàn TP.HCM) lưu ý việc bỏ quyết định chủ trương đầu tư đối với một số dự án phải được xem xét đồng bộ với quy định về thẩm quyền quyết định đầu tư và nguồn vốn. Nếu vẫn phải xin ý kiến cơ quan cấp trên trước khi quyết định, cần xác định rõ tính chất pháp lý của bước này và trách nhiệm của từng cơ quan.

Đại biểu cũng đề nghị rà soát những quy định đang giao thoa giữa quản lý ngân sách và đầu tư công, tránh tình trạng cùng một nội dung được điều chỉnh bằng nhiều quy trình hoặc nhiều cấp có thẩm quyền.

Tại Đoàn Hà Nội, đại biểu Nguyễn Thị Tuyến tiếp tục nhấn mạnh yêu cầu tổ chức lại quy trình quản lý theo hướng thống nhất. Việc lập kế hoạch đầu tư công phải gắn với khả năng cân đối ngân sách, trong khi phân bổ nguồn lực cần căn cứ vào tiến độ chuẩn bị và khả năng triển khai của dự án.

Đại biểu đồng thời lưu ý các quy định chuyển tiếp khi luật mới có hiệu lực. Những dự án đã được phê duyệt, đang triển khai hoặc đã bố trí vốn cần có cơ chế xử lý rõ ràng, tránh phát sinh thêm thủ tục hay làm gián đoạn quá trình thực hiện.

Giải ngân nhanh nhưng hiệu quả phải là đích đến

Một nội dung khác được đặt ra trong quá trình thảo luận là cách đánh giá hiệu quả sử dụng vốn đầu tư công. Theo đại biểu Nguyễn Thị Tuyến, giải ngân nhanh là yêu cầu quan trọng nhưng không thể trở thành mục tiêu duy nhất.

Nếu chỉ tập trung vào tỷ lệ giải ngân mà chưa đánh giá đầy đủ chất lượng, tiến độ hoàn thành và hiệu quả khai thác công trình, việc quản lý đầu tư công vẫn chưa phản ánh đúng kết quả sử dụng ngân sách.

Đại biểu đề nghị chuyển mạnh từ tư duy quản lý đầu vào, chú trọng phân bổ và giải ngân vốn, sang quản lý theo kết quả đầu ra. Việc đánh giá phải gắn với công trình hoàn thành, chất lượng dự án và những lợi ích kinh tế – xã hội mà nguồn vốn đầu tư mang lại.

Cùng với yêu cầu đó, đại biểu Nguyễn Hoàng Trường (Đoàn Hà Nội) đề xuất bổ sung cơ chế đánh giá lại đối với những dự án triển khai kém hiệu quả hoặc chậm tiến độ kéo dài.

Theo kiến nghị của đại biểu, dự án chậm tiến độ trên 24 tháng, có tổng mức đầu tư tăng từ 30% trở lên do nguyên nhân chủ quan hoặc có tỷ lệ giải ngân dưới 50% trong hai năm liên tiếp cần được xem xét, đánh giá lại.

Những tiêu chí này được đại biểu đề xuất nhằm xác định các trường hợp phải rà soát hiệu quả đầu tư, làm rõ nguyên nhân và trách nhiệm trong quá trình tổ chức thực hiện.

Vấn đề đánh giá dự án cũng được đại biểu Đỗ Đức Hiển đề cập từ yêu cầu thống nhất các tiêu chí quản lý đầu tư công. Theo đại biểu, việc hợp nhất hai luật cần bảo đảm cách thức đánh giá, quyết định và giám sát dự án được thực hiện đồng bộ, tránh sự khác biệt giữa yêu cầu quản lý nguồn vốn và quản lý dự án.

Ở góc độ tổ chức thực hiện, đại biểu Nguyễn Thị Tuyến đề nghị tăng cường trách nhiệm của cơ quan được giao quản lý, sử dụng vốn. Khi quyền quyết định được phân cấp, cơ chế giám sát phải tập trung vào kết quả thực hiện, thay vì duy trì nhiều tầng nấc kiểm soát thủ tục.

Cùng với đó, việc công khai thông tin ngân sách và đầu tư công được đại biểu Trần Hoàng Ngân (Đoàn TP.HCM) quan tâm. Đại biểu ủng hộ hợp nhất hai luật và đề nghị đẩy mạnh ứng dụng công nghệ, công khai, minh bạch dữ liệu ngân sách để phục vụ quản lý, giám sát.

Phân cấp phải đi cùng nguồn lực và trách nhiệm

Nếu sự thiếu đồng bộ giữa các quy trình ảnh hưởng đến việc triển khai dự án, thì phân cấp quản lý ngân sách và đầu tư công lại đặt ra yêu cầu xác định rõ ai được quyết định, ai bố trí nguồn lực và ai chịu trách nhiệm.

Đại biểu Nguyễn Thị Tuyến cho rằng, việc đẩy mạnh phân cấp phải gắn với khả năng cân đối nguồn vốn. Không thể giao thêm nhiệm vụ cho địa phương hoặc cấp cơ sở nhưng chưa xác định đầy đủ nguồn lực để thực hiện.

Vấn đề này càng cần được làm rõ khi tổ chức chính quyền địa phương theo mô hình hai cấp. Nhiệm vụ chi, thẩm quyền quyết định đầu tư và trách nhiệm quản lý dự án phải được phân định phù hợp, tránh khoảng trống hoặc chồng chéo giữa các cơ quan.

Tại Đoàn Hà Nội, một số ý kiến cũng đề cập yêu cầu làm rõ trách nhiệm của chính quyền cấp xã đối với những dự án đầu tư công có phạm vi liên xã, liên phường. Với những công trình phục vụ nhiều địa bàn, cần xác định cơ quan chủ trì, cơ chế phối hợp và trách nhiệm giám sát của Hội đồng nhân dân.

Bên cạnh việc phân cấp nhiệm vụ, vấn đề phân chia nguồn thu ngân sách được các đại biểu Hà Nội quan tâm từ yêu cầu phát triển hạ tầng đô thị.

Đại biểu Nguyễn Thị Tuyến đề nghị xem xét cơ chế nguồn lực để Hà Nội triển khai các dự án đường sắt đô thị, đường vành đai và những công trình hạ tầng trọng điểm có quy mô đầu tư lớn, thời gian thực hiện kéo dài.

Đại biểu Nguyễn Hoàng Trường cũng đặt vấn đề bảo đảm sự thống nhất giữa dự thảo luật với các cơ chế tài chính, ngân sách đặc thù đã được quy định cho Thủ đô. Trong đó có nội dung phân chia các khoản thu ngân sách, đặc biệt là nguồn thu từ đất và thuế giá trị gia tăng.

Theo đại biểu, khi xây dựng quy định chung về phân chia nguồn thu, cần rà soát để không làm ảnh hưởng đến những cơ chế đã được Quốc hội cho phép áp dụng đối với Hà Nội, nhất là trong bối cảnh thành phố đang triển khai các công trình hạ tầng lớn.

Từ góc độ phân định thẩm quyền, đại biểu Đỗ Đức Hiển đề nghị làm rõ trách nhiệm giữa các cấp ngân sách và cơ quan quyết định đầu tư, tránh việc cùng một nội dung phải trải qua nhiều bước xem xét hoặc xin ý kiến.

Đối với các quy định chuyển tiếp, đại biểu lưu ý cần có hướng xử lý cụ thể đối với những dự án, kế hoạch vốn và nhiệm vụ ngân sách đang thực hiện, bảo đảm hoạt động đầu tư công không bị gián đoạn khi chuyển sang áp dụng luật mới.

Phát biểu tại Đoàn TP.HCM, Chủ tịch Quốc hội cũng đề cập yêu cầu hợp nhất thực chất Luật Ngân sách nhà nước và Luật Đầu tư công, khắc phục những quy định trùng lặp, thiếu đồng bộ; đồng thời bảo đảm phân cấp, phân quyền gắn với trách nhiệm và cơ chế kiểm soát trong quản lý, sử dụng nguồn lực nhà nước.