Lần đầu tiên, Bộ Y tế cảnh báo xu hướng 'không sinh con' là thách thức mới của Việt Nam

Việc người trẻ kết hôn muộn, sinh ít con hoặc lựa chọn không sinh con không còn được nhìn nhận là câu chuyện của mỗi gia đình, mà đã trở thành vấn đề phát triển quốc gia.

Thông điệp này được Bộ Y tế nhấn mạnh tại Lễ mít tinh hưởng ứng Ngày Dân số Thế giới năm 2026 với chủ đề "Chung tay hiện thực hóa khát vọng của thanh niên cho một tương lai tươi sáng" tổ chức sáng 10/7.

Phát biểu tại sự kiện, Thứ trưởng Bộ Y tế Đỗ Xuân Tuyên cho biết chính sách dân số Việt Nam đang bước sang giai đoạn mới. Nếu trước đây trọng tâm là duy trì mức sinh thay thế hoặc nâng cao chất lượng dân số thì nay phải đối mặt với nguy cơ mức sinh xuống thấp kéo dài.

Theo lãnh đạo Bộ Y tế, lần đầu tiên xu hướng kết hôn muộn, sinh ít con và không sinh con của giới trẻ được xác định là một trong những thách thức lớn đối với tương lai phát triển bền vững của đất nước.

Thứ trưởng Bộ Y tế Đỗ Xuân Tuyên cảnh báo xu hướng "không sinh con"

Mức sinh thấp - nguy cơ hiện hữu

Việt Nam hiện vẫn đang trong thời kỳ cơ cấu dân số vàng với gần 70 triệu người trong độ tuổi lao động từ 15-64 tuổi. Tuy nhiên, "cửa sổ dân số vàng" chỉ tồn tại trong một giai đoạn nhất định.

Bộ Y tế cảnh báo nếu mức sinh tiếp tục giảm sâu, Việt Nam sẽ sớm đối mặt với tình trạng thiếu hụt lực lượng lao động, quy mô dân số suy giảm và già hóa diễn ra nhanh hơn.

Xu hướng kết hôn muộn ngày càng phổ biến khiến nhiều cặp vợ chồng sinh con muộn, sinh ít con hoặc không sinh con. Khi mức sinh thấp kéo dài, tác động không chỉ dừng ở quy mô dân số mà còn ảnh hưởng trực tiếp đến tăng trưởng kinh tế, năng suất lao động, hệ thống an sinh xã hội và sức cạnh tranh của quốc gia.

Đáng lo ngại hơn, mức sinh thấp đang diễn ra song song với tốc độ già hóa dân số thuộc nhóm nhanh nhất thế giới.

Theo dự báo của Bộ Y tế, nếu năm 2024 cứ hai trẻ em mới có một người cao tuổi thì khoảng nửa thế kỷ tới, cứ hai trẻ em sẽ phải "gánh" bốn người cao tuổi. Điều này đồng nghĩa áp lực chăm sóc người cao tuổi, bảo đảm an sinh xã hội và duy trì lực lượng lao động sẽ ngày càng lớn.

Nhiều vấn đề dân số đáng lo ngại

Bên cạnh mức sinh xuống thấp, Bộ Y tế chỉ ra hàng loạt thách thức khác.

Một trong số đó là tình trạng mất cân bằng giới tính khi sinh kéo dài nhiều năm, với tỷ số luôn vượt ngưỡng cân bằng tự nhiên. Nếu không được kiểm soát, tình trạng này có thể dẫn đến thiếu phụ nữ trong độ tuổi kết hôn, kéo theo nguy cơ gia tăng buôn bán phụ nữ, trẻ em gái, bạo lực giới và các loại tội phạm xuyên quốc gia.

Một nghịch lý khác là trong khi mức sinh chung giảm thì tỷ lệ mang thai và sinh con ở tuổi vị thành niên lại tăng.

Tỷ lệ phụ nữ 20-24 tuổi từng sinh con trước 18 tuổi tăng từ 4,7% năm 2014 lên 8,2% năm 2021. Tại Tây Nguyên, tỷ lệ này tăng lên 16,6%, còn khu vực Trung du và miền núi phía Bắc gần 20%.

Theo Bộ Y tế, những con số này phản ánh khoảng trống trong giáo dục sức khỏe sinh sản, chăm sóc sức khỏe vị thành niên cũng như khả năng tiếp cận dịch vụ y tế của thanh thiếu niên, đặc biệt tại vùng sâu, vùng xa và vùng đồng bào dân tộc thiểu số.

Ngoài ra, tình trạng tảo hôn vẫn ở mức khoảng 15% tại vùng đồng bào dân tộc thiểu số; hôn nhân cận huyết thống chưa được xóa bỏ hoàn toàn; chiều cao thanh niên Việt Nam dù được cải thiện nhưng vẫn tăng chậm. Đây đều là những yếu tố ảnh hưởng trực tiếp đến chất lượng nguồn nhân lực trong tương lai.

Xu hướng "lười đẻ" đang lan rộng

Chính sách dân số chuyển sang thích ứng với giai đoạn mới

Theo Thứ trưởng Đỗ Xuân Tuyên, Luật Dân số năm 2025 và Chương trình mục tiêu quốc gia về chăm sóc sức khỏe, dân số và phát triển giai đoạn 2026-2035 là nền tảng để công tác dân số chuyển từ quản lý quy mô dân số sang quản trị toàn diện các vấn đề dân số và phát triển.

Điểm mới của chính sách là lấy thanh niên làm trung tâm. Thay vì chỉ vận động sinh đủ hai con, chính sách hướng tới tạo điều kiện để người trẻ được học tập, có việc làm ổn định, tiếp cận bình đẳng các dịch vụ chăm sóc sức khỏe, đặc biệt là sức khỏe sinh sản và sức khỏe tình dục, từ đó có đủ điều kiện kết hôn, sinh con và nuôi dạy con trong môi trường an toàn.

Thông điệp Bộ Y tế đưa ra trong Ngày Dân số Thế giới năm nay không chỉ là lời cảnh báo về xu hướng kết hôn muộn, sinh ít con và không sinh con của giới trẻ, mà còn cho thấy chính sách dân số Việt Nam đã bước sang một giai đoạn mới: chủ động ứng phó với mức sinh thấp, già hóa dân số và chuẩn bị nguồn nhân lực cho sự phát triển bền vững của đất nước trong nhiều thập kỷ tới.