Lần đầu vén màn giao thoa văn hóa giữa con người và chủng loài 'anh em' cách đây 20.000 năm

Một nghiên cứu khảo cổ mới tại hang động Üçağızlı II, nằm ven bờ biển Địa Trung Hải thuộc miền nam Thổ Nhĩ Kỳ, vừa hé lộ những minh chứng sâu sắc về sự giao thoa văn hóa kéo dài hơn 20.000 năm giữa chủng người hiện đại và người Neanderthal.

Dựa trên kết quả phân tích các hóa thạch răng và hàm thông qua quá trình khai quật tỉ mỉ và liên tục kể từ năm 2020, các nhà khoa học xác định người Neanderthal từng chọn hang động này làm nơi trú ẩn trong khoảng thời gian từ 77.000 đến 59.000 năm trước. Sau khi họ rời đi, người hiện đại (Homo sapiens) đã nối tiếp xuất hiện và cư ngụ tại đây từ khoảng 59.000 đến 47.000 năm trước.

Dù 2 loài người này không cùng chung sống tại một thời điểm, song những di sản họ để lại trong hang lại thể hiện một sự tiếp nối vô cùng kinh ngạc. Cả hai nhóm cư dân đều chế tác các loại công cụ bằng đá lửa theo phong cách Mousterian truyền thống từ nguồn nguyên liệu sẵn có tại địa phương.

Không dừng lại ở đó, họ còn săn bắt chung các loài thú rừng như dê hoang, hươu và lợn rừng. Điều đó cho thấy một tập quán sinh tồn và thích nghi với môi trường ổn định qua hàng chục thiên niên kỷ bất kể sự thay đổi về chủ nhân của hang động.

Hang động Üçağızlı II nằm ven bờ biển Địa Trung Hải thuộc miền nam Thổ Nhĩ Kỳ. Ảnh: Naoki Morimoto/Đại học Kyoto

Một trong những phát hiện thú vị nhất tại Üçağızlı II là sự xuất hiện của gần 30 vỏ ốc biển thuộc loài ốc bồ câu thô (Columbella rustica) phân bố xuyên suốt trong tất cả các lớp trầm tích. Do loài ốc nhỏ này gần như không có giá trị dinh dưỡng để làm thức ăn, việc chúng xuất hiện tại đây mang một ý nghĩa hoàn toàn khác.

Nhiều vỏ ốc được tìm thấy trong tình trạng bị đục lỗ tinh xảo hoặc được nung nóng một cách có chủ đích nhằm thay đổi màu sắc, chứng tỏ chúng từng được dùng làm đồ trang sức hoặc vật phẩm mang tính biểu tượng.

Trước đây, giới khoa học thường mặc định cho rằng thói quen sưu tầm và chế tác các loại vỏ ốc, sò là đặc quyền duy nhất của người hiện đại. Tuy nhiên, phát hiện mới này khẳng định chắc chắn rằng, người Neanderthal cũng sở hữu tư duy thẩm mỹ tương tự và đã cất công vận chuyển những chiếc vỏ ốc này từ vùng duyên hải về tận hang sâu.

Một vỏ ốc bồ câu thô có đục lỗ được phát hiện bên trong hang Üçağızlı II. Ảnh: Naoki Morimoto/Đại học Kyoto

Sự tương đồng đến kỳ lạ trong lối sống và văn hóa giữa 2 loài người rất khó có thể giải thích bằng giả thuyết phát triển độc lập hay ngẫu nhiên song song. Các tác giả của công trình nghiên cứu, gồm hai nhà khảo cổ İsmail Baykara từ Đại học Gaziantep (Thổ Nhĩ Kỳ) và Naoki Morimoto từ Đại học Kyoto (Nhật Bản), nhận định đây là dấu hiệu rõ nét của quá trình giao lưu và trao đổi văn hóa giữa 2 quần thể người tại khu vực Levant.

Tuy chưa tìm thấy bằng chứng về một sự chung sống trực tiếp tại hang Üçağızlı II, việc duy trì chung một bộ công cụ đá, cùng chung phương thức săn bắt và cùng chia sẻ sở thích thẩm mỹ với vỏ ốc cho thấy họ có thể đã chia sẻ chung lãnh thổ hoặc ít nhất là có sự tiếp xúc gián tiếp thông qua các nhóm dân cư lân cận.

Khám phá mang tính bước ngoặt này diễn ra ngay trong làn sóng di cư mạnh mẽ của người hiện đại ra khỏi châu Phi vào khoảng 60.000 năm trước. Những hóa thạch người hiện đại được tìm thấy tại hang động này có thể thuộc về một dòng dõi rất gần với tổ tiên của toàn bộ cư dân ngoài châu Phi ngày nay, hoặc là dấu vết của các đợt di cư sớm hơn trước đó.

Các nhà khảo cổ học quốc tế đã tiến hành khai quật một cách tỉ mỉ và có hệ thống tại Üçağızlı II từ năm 2020. Ảnh: Naoki Morimoto/Đại học Kyoto

Khi đặt lên bàn cân so sánh với hang Mandrin ở Pháp - nơi công cụ đá của 2 loài người có sự khác biệt hoàn toàn, Üçağızlı II lại phác họa nên một bức tranh nhân loại phức tạp hơn nhiều, với nhiều làn sóng tương tác và việc gìn giữ các giá trị truyền thống chung.

Nhà nghiên cứu Ludovic Slimak nhận định, phát hiện này chứng minh rằng người hiện đại không hẳn đã mang theo một nền văn hóa hoàn toàn mới mẻ và tiến bộ vượt trội khi họ đặt chân đến vùng đất mới.

Ngược lại, chính các truyền thống bản địa đã định hình mạnh mẽ lối sống của họ, tạo điều kiện cho 2 chủng tộc người anh em duy trì những hành vi văn hóa chung suốt hàng ngàn năm, đồng thời vén màn một giao điểm văn hóa "có một không hai" trong lịch sử tiến hóa của nhân loại.