Lãng du cùng sơn mài

Cảm hứng đa chiều từ các cá tính nghệ thuật

Được hình thành từ sự kết nối của những người cùng chung tình yêu với sơn mài truyền thống, nhóm Nguyên tạo ra một không gian sinh hoạt nghệ thuật cởi mở, nơi các thành viên cùng trao đổi kỹ thuật, góp ý tác phẩm và học hỏi kinh nghiệm.

Việc cùng nhóm cùng nhau thực hành đã tạo điều kiện để mỗi người tiếp cận những cách xử lý chất liệu khác nhau, đồng thời tìm kiếm hướng đi phù hợp với mối quan tâm và trải nghiệm của mình. Sự gắn kết nằm ở nền tảng chất liệu và quá trình trao đổi chuyên môn, còn lựa chọn đề tài hay cách tổ chức hình mảng được phát triển theo cá tính của từng người.

Tác phẩm “Buổi sáng ở bản Sin Suối Hồ” của Nguyễn Văn Bảng

Với các tác phẩm trừu tượng và bán trừu tượng như Buổi sáng ở bản Sin Suối Hồ (bắt nguồn từ chuyến đi thực tế miền núi cao), “Những mảnh ghép” hay “Nếp gấp” (lấy ý tưởng từ hình ảnh giấy hoặc vải gấp lại), họa sĩ Nguyễn Văn Bảng gợi mở suy ngẫm về cấu trúc đời sống và hình thái vật chất.

Chia sẻ về quan điểm nghề nghiệp, Nguyễn Văn Bảng cho rằng sơn mài là chất liệu bản địa quý giá, và sức sống của nó phụ thuộc hoàn toàn vào năng lực sáng tạo cũng như tư duy đổi mới của người cầm cọ.

Họa sĩ gạo cội Nguyễn Thị Tiến, người đã có hơn 45 năm gắn bó bền bỉ với sơn mài, lại mang đến sự trầm lắng, đằm thắm qua các sáng tác tĩnh vật và hoa sen như Phong cảnh Yên Châu (2019), Sen trắng (2023) hay Xuân (2024). Khi sáng tác về hoa sen, bà chú ý tỉ mỉ đến hình dáng, màu sắc và sự chuyển biến của cây qua từng giai đoạn phát triển, từ đó chắt lọc những quan sát thiên nhiên để biểu đạt bằng chất liệu sơn mài.

Tác phẩm “Phong cảnh Yên Châu” của Nguyễn Thị Tiến

Thiên nhiên cũng là nguồn cảm hứng xuyên suốt các sáng tác của họa sĩ Nguyễn Đình Văn. Hình ảnh cây cối, động vật và cảnh vật gần gũi được họa sĩ khai thác qua cảm nhận riêng về màu sắc, ánh sáng và không gian.

Ở một góc nhìn nội tâm sâu sắc hơn, họa sĩ Lily Lai chọn khai thác đề tài về người phụ nữ, tình mẫu tử và những chuyển động trong đời sống tinh thần. “Tôi muốn làm chủ chất liệu, nhưng không muốn tước đi sự bí ẩn của nó”.

Theo chị, sự bất ngờ trong quá trình mài không đồng nghĩa với việc phó mặc tác phẩm cho ngẫu nhiên, mà họa sĩ vẫn cần có tư duy tạo hình, kinh nghiệm và khả năng quan sát để nhận ra hiệu quả phù hợp, quyết định chi tiết nào nên giữ lại và phần nào cần tiếp tục xử lý.

Các tác phẩm của Lily Lai, Hoàng Ngọc Nhung, Nguyễn Thùy Dương và Cao Phương Thảo mang đến những tìm tòi mới mẻ trong cách phối màu

Không gian nghệ thuật được nối dài bởi các sáng tác mang cảm hứng Phật giáo của họa sĩ Bùi Thị Mừng, hướng đến các giá trị từ bi và trí tuệ. Hình tượng hoa sen, sắc hoa hay đồng lúa quê nhà trong tranh của chị gợi mở mối liên hệ giữa chiêm nghiệm tinh thần với cảnh sắc bình dị...

Khát vọng của sơn ta trong thời đại mới

Không chỉ dừng lại ở các tác phẩm hoàn chỉnh, thông điệp lan tỏa của triển lãm “Nguyên - Lãng du cùng sơn” còn nằm ở cuộc đối thoại đầy trách nhiệm giữa nghệ sĩ đương đại với chất liệu sơn ta truyền thống.

Đại diện nhóm Nguyên, họa sĩ Nguyễn Đình Văn cho rằng, việc quy tụ 8 cá tính sáng tạo không chỉ minh chứng cho sức sống bền bỉ của chất liệu truyền thống, mà còn là lời giải cho bài toán bảo tồn di sản bằng tư duy tạo hình mới.

Tác phẩm "Thần rừng" của Nguyễn Đình Văn

Điểm thu hút công chúng yêu sơn mài truyền thống chính là khu vực trưng bày chuyên đề mẫu sơn mài qua từng công đoạn chế tác. Ban tổ chức đã tái hiện sinh động quy trình tạo lớp vóc, phủ sơn ta được chiết xuất từ nhựa cây sơn tự nhiên chủ yếu trồng tại Phú Thọ, dát vàng, dát bạc, khảm vỏ trứng, vỏ trai cho đến những nhát mài giũa kỳ công...

Trải nghiệm thực tế này giúp người xem hiểu độ bám dính, khả năng chống thấm nước, độ bóng sâu đặc trưng cũng như giá trị lao động nghệ thuật đằng sau mỗi tác phẩm.

Các tác phẩm tại triển lãm

Đối với các thành viên nhóm Nguyên, chọn gắn bó với sơn mài đồng nghĩa với việc tự thiết lập một nhịp sống chậm rãi, bền bỉ giữa đời sống hiện đại nhiều vội vã. Quá trình sáng tác sơn mài đòi hỏi một khoảng lặng tuyệt đối để người vẽ đối diện với nội tâm, dung dưỡng cảm xúc và gửi gắm những trải nghiệm nguyên bản.

Các tác phẩm vì thế vượt qua khỏi giới hạn của hình thức thị giác thông thường, thành nhịp cầu kết nối con người với chính mình, với truyền thống và với cộng đồng xung quanh.

Công chúng tham quan triển lãm

Tuy nhiên, một trong những nguy cơ lớn nhất đối với sơn mài truyền thống hiện nay là sự đứt gãy trong quá trình truyền nghề. Những kỹ thuật xử lý vóc, pha sơn, phủ sơn, mài, cẩn trứng, dát vàng bạc và kinh nghiệm làm chủ chất liệu đều cần thời gian dài để tích lũy. Nếu không có những nghệ nhân, họa sĩ và thế hệ trẻ tiếp tục học hỏi, thực hành và phát triển, nhiều kinh nghiệm quý giá có thể mai một.

Vì vậy, bảo tồn sơn mài không chỉ là bảo tồn tác phẩm hay kỹ thuật, mà còn phải bảo tồn đội ngũ những người làm nghề và tạo điều kiện để họ tiếp tục sáng tạo...