Thái Nguyên - Vị thế chiến lược qua chiều dài lịch sử

Nhà tưởng niệm Chủ tịch Hồ Chí Minh ở đèo De, xã Phú Đình.

Vị trí cửa ngõ, thế đất phên dậu, căn cứ địa cách mạng

Trong lịch sử xây dựng và bảo vệ quốc gia phong kiến độc lập, Thái Nguyên giữ vị trí quan trọng trong cấu trúc địa lý, quân sự và giao lưu kinh tế ở phía Bắc. Với địa thế kết nối miền núi phía Bắc và vùng trung du, đồng bằng, nơi đây từng được xem là vùng phên dậu, góp phần che chắn phía Bắc kinh thành Thăng Long.

Nguyễn Trãi từng viết: “Thái Nguyên xưa là đất bộ Vũ Định; Đông và Bắc giáp Cao, Lạng; Tây và Nam giáp Kinh Bắc. Có 2 lộ phủ, 9 huyện, 2 châu, 336 làng xã. Đây là nơi phên dậu thứ hai về phương Bắc vậy”.

Trong Đại Nam nhất thống chí ghi chép: “Thái Nguyên nằm giữa nơi khe núi hiểm trở, chiếm giữ địa lợi, tài nguyên (...) cũng là một miền quan yếu”. Những ghi chép lịch sử ấy cho thấy vị trí đặc biệt của Thái Nguyên trong không gian địa lý, quân sự và chính trị của đất nước qua các thời kỳ. Địa hình đồi núi xen kẽ thung lũng, hệ thống sông suối cùng những tuyến giao thông kết nối các vùng đã tạo nên lợi thế về phòng thủ, đồng thời mở ra điều kiện giao thương, giao lưu văn hóa.

Cùng với lợi thế địa lý, sự cộng cư lâu đời của nhiều dân tộc đã tạo nên một không gian văn hóa đa dạng, giàu bản sắc. Những phong tục, tập quán, tri thức bản địa và truyền thống cộng đồng không chỉ làm phong phú đời sống tinh thần mà còn vun đắp tinh thần đoàn kết, gắn bó giữa con người với quê hương, giữa các cộng đồng dân cư trên vùng đất giàu truyền thống.

Vị thế chiến lược của Thái Nguyên tiếp tục được khẳng định qua những dấu mốc quan trọng trong lịch sử đấu tranh giải phóng dân tộc. Cuộc khởi nghĩa Thái Nguyên năm 1917 là một sự kiện tiêu biểu trong phong trào đấu tranh chống thực dân Pháp đầu thế kỷ XX, gắn liền với tên tuổi Lương Ngọc Quyến và Đội Cấn.

Nhà sử học Dương Trung Quốc từng nhấn mạnh: Cuộc khởi nghĩa Thái Nguyên năm 1917 gắn liền với tên tuổi của Lương Ngọc Quyến, Đội Cấn đã thể hiện được lòng yêu nước của người Việt Nam, thể hiện được ý chí anh hùng của những người làm nên cuộc khởi nghĩa ấy và của mảnh đất Thái Nguyên.

Đặc biệt, trong cuộc kháng chiến chống thực dân Pháp, vai trò chiến lược của Thái Nguyên được thể hiện rõ nét khi Định Hóa trở thành trung tâm An toàn khu Trung ương.

Từ năm 1947, Chủ tịch Hồ Chí Minh cùng Trung ương Đảng, Chính phủ và nhiều cơ quan đầu não của cuộc kháng chiến đã hoạt động tại Việt Bắc, trong đó Định Hóa giữ vị trí đặc biệt quan trọng.

Lịch sử tỉnh Thái Nguyên (từ khởi nguồn đến năm 2025) khẳng định: “Thái Nguyên được xác định là phên dậu phía Bắc của Tổ quốc, chính vì thế mà những năm kháng chiến chống thực dân Pháp, Thái Nguyên được xác định là Thủ đô kháng chiến. Đây là mảnh đất địa linh nhân kiệt, giàu truyền thống yêu nước và cách mạng, nơi sản sinh, nuôi dưỡng nhiều danh nhân, danh tướng tài ba của dân tộc và là An toàn khu trong thời kỳ kháng chiến chống thực dân Pháp”.

Từ vùng đất giữ vai trò phên dậu, Thái Nguyên đã trở thành trung tâm của căn cứ địa cách mạng, góp phần làm nên những thắng lợi có ý nghĩa quyết định đối với vận mệnh dân tộc. Giá trị lịch sử ấy không chỉ thuộc về riêng địa phương mà còn là tài sản chung của đất nước.

Hệ thống di tích lịch sử, những địa danh cách mạng và ký ức được gìn giữ qua nhiều thế hệ là minh chứng sinh động cho mối quan hệ gắn bó giữa thế đất chiến lược với lòng dân, giữa điều kiện tự nhiên và sức mạnh đoàn kết toàn dân tộc.

Phát huy vị thế chiến lược trong không gian phát triển mới

Năm 1831, dưới triều vua Minh Mạng, tỉnh Thái Nguyên được thành lập trong tiến trình cải cách hành chính của nhà Nguyễn. Trải qua 195 năm với nhiều thay đổi về địa giới và tổ chức hành chính, tên gọi Thái Nguyên vẫn gắn với một vùng đất có vai trò quan trọng trong lịch sử, kinh tế, văn hóa, quốc phòng và an ninh của đất nước.

Quảng trường Võ Nguyên Giáp, phường Phan Đình Phùng, trung tâm tỉnh Thái Nguyên.

Đặc biệt, từ ngày 1/7/2025, sau khi tỉnh Thái Nguyên và tỉnh Bắc Kạn được sắp xếp thành tỉnh Thái Nguyên mới, không gian phát triển của địa phương được mở rộng. Sự hội tụ giữa khu vực trung du có nền công nghiệp phát triển với không gian miền núi giàu tiềm năng sinh thái, tài nguyên và di sản lịch sử, văn hóa các dân tộc tạo thêm điều kiện để tổ chức lại nguồn lực, tăng cường liên kết và khai thác hiệu quả những lợi thế sẵn có.

Trong không gian phát triển mới, vị thế chiến lược của Thái Nguyên không chỉ được nhìn nhận từ phương diện địa lý, quốc phòng, an ninh mà còn thể hiện ở khả năng kết nối vùng, liên kết các trung tâm kinh tế và tham gia sâu hơn vào mạng lưới sản xuất, cung ứng trong nước và quốc tế.

PGS.TS Trần Đình Thiên, nguyên Viện trưởng Viện Kinh tế Việt Nam, cho rằng trong giai đoạn phát triển mới, Thái Nguyên cần đặt lợi ích quốc gia và sứ mệnh vùng lên hàng đầu, đồng thời hài hòa với lợi ích cộng đồng địa phương. Tỉnh cần tận dụng thời cơ lịch sử, tạo đột phá về công nghệ, cơ cấu kinh tế và thể chế; nâng cao năng lực hội nhập, cạnh tranh quốc tế, phát huy vai trò trung tâm liên kết vùng, tham gia sâu vào các chuỗi sản xuất và cung ứng toàn cầu. Cốt lõi của triết lý phát triển là hội tụ nguồn lực, tạo sức lan tỏa, dẫn dắt sự phát triển chung của toàn vùng.

Những định hướng đó đặt ra yêu cầu Thái Nguyên phải tiếp tục phát huy lợi thế về vị trí địa lý, hạ tầng kết nối, nguồn nhân lực, tiềm năng công nghiệp và giá trị văn hóa - lịch sử; đồng thời khai thác hài hòa thế mạnh của cả khu vực trung du và miền núi. Đây cũng là cơ sở để địa phương chuyển hóa những giá trị được tích lũy qua lịch sử thành động lực phát triển trong hiện tại và tương lai.

Từ địa thế chiến lược đến thế trận lòng dân, từ truyền thống đấu tranh giữ nước đến khát vọng dựng xây quê hương, hành trình 195 năm đã bồi đắp nên bản lĩnh và bản sắc của vùng đất Thái Nguyên.

Phát huy những giá trị ấy trong không gian phát triển mới không chỉ là sự tiếp nối truyền thống mà còn là trách nhiệm, động lực để Thái Nguyên khẳng định vai trò, vị thế trong tiến trình phát triển của đất nước.