Nguyễn Đăng Đạo - Danh thơm đất Kinh Bắc

Tài hoa, đức độ

Nguyễn Đăng Đạo sinh năm 1651, quê ở làng Hoài Thượng (tục gọi là làng Bịu), xã Hoài Bão, tổng Nội Duệ, huyện Tiên Du, trấn Kinh Bắc (nay là thôn Hoài Thượng, xã Liên Bão, thành phố Bắc Ninh). Ông là con Tiến sĩ Nguyễn Đăng Minh, cháu của Thám hoa Nguyễn Đăng Cảo và là em của Tiến sĩ Nguyễn Đăng Tuân. Nguyễn Đăng Đạo trưởng thành trong một gia đình có truyền thống khoa bảng nên sớm có chí tiến thủ.

Đền thờ Trạng nguyên Nguyễn Đăng Đạo được tu sửa khang trang.

Nguyễn Đăng Đạo đỗ Trạng nguyên khoa thi năm Quý Hợi (1683), niên hiệu Chính Hòa 4, đời vua Lê Hy Tông. Sau khi đỗ Trạng nguyên, ông được bổ dụng vào Hàn lâm viện, rồi lần lượt đảm nhiệm nhiều chức vụ trong triều đình như: Tham tụng, Đông các Đại học sĩ; Lại bộ Hữu Thị lang; Lễ bộ Thượng thư; Lại bộ Thượng thư. Đặc biệt vào năm Đinh Sửu (1697), do có tài thơ văn, hiểu biết rộng, ứng đối thông minh, ông được triều đình cử làm Chánh sứ sang Trung Quốc. Với học vấn uyên thâm, thông minh, mưu trí, lý lẽ sắc bén, Nguyễn Đăng Đạo đã được vua nhà Thanh phong là “Trạng nguyên của Bắc triều”. Khi về nước, ông được triều đình nhà Thanh tiễn, rước ô lọng đến tận biên giới Việt Nam.

Trong suốt thời kỳ làm quan, ông được đánh giá là người tài năng, trí tuệ, cương trực, có tấm lòng thương dân, lo cho dân. Gia sử còn ghi lại những câu chuyện về việc ông cấp thóc cứu đói cho dân sau lũ lụt, cấp thóc giống để người dân tiếp tục gieo cấy. Năm 1718, ông về nghỉ tại quê. Ông mất ngày 28 tháng 2 năm Kỷ Hợi (1719). Sau khi ông mất, vua Lê Dụ Tông ban tặng ông 4 chữ “Lưỡng quốc Trạng nguyên” và hai câu đối: “Tiến sĩ Thượng thư thiên hạ hữu/ Trạng nguyên Tể tướng thế gian vô” (Tiến sĩ làm Thượng thư thế gian có nhiều/Trạng nguyên làm đến Tể tướng thì hiếm có). Đồng thời, vua ban đạo sắc phong cho ông làm Thành hoàng làng Hoài Bão.

Niềm tự hào của quê hương

Ở thôn Hoài Thượng (xã Liên Bão, thành phố Bắc Ninh), người dân vẫn gọi đền thờ Nguyễn Đăng Đạo bằng cái tên thân thuộc “Đền cụ Trạng”. Ngôi đền vốn là nhà ở của ông thời trẻ, là nơi phu nhân sinh sống trong những năm ông làm quan ở kinh đô. Về sau, dòng họ Nguyễn Đăng lấy ngôi nhà này làm nơi thờ phụng cụ Trạng.

Với người dân Bắc Ninh, Nguyễn Đăng Đạo không chỉ là niềm tự hào của dòng họ Nguyễn Đăng mà còn là một danh nhân tiêu biểu của quê hương Kinh Bắc. Tên tuổi ông cùng những dấu tích còn lưu lại hôm nay tiếp tục nhắc nhớ về truyền thống khoa bảng đã được các thế hệ người Bắc Ninh gìn giữ, vun đắp.

Đền thờ Lưỡng quốc Trạng nguyên Nguyễn Đăng Đạo có lối kiến trúc cổ thời Lê với quy mô nhỏ, được dựng tại nơi ông đã sinh ra, lớn lên, học hành và thi đỗ Trạng nguyên. Trải qua bao thăng trầm của lịch sử, đền thờ đã nhiều lần được Nhà nước và các thế hệ con, cháu đầu tư nâng cấp. Hiện trong đền còn lưu giữ nhiều cổ vật như hoành phi, câu đối và đặc biệt còn lưu giữ được 5 đạo sắc phong ông tiếp tục làm Thành hoàng làng. Đền thờ ông đã được Nhà nước xếp hạng Di tích lịch sử Quốc gia, trở thành trung tâm văn hóa của dòng họ. Hằng năm, các thế hệ con cháu dòng họ Nguyễn Đăng ở khắp nơi về họp mặt, dự ngày húy nhật của ông (ngày 28 tháng 2 âm lịch). Đây còn là nơi các thế hệ học sinh khắp nơi tìm về để bày tỏ lòng thành kính, ngưỡng mộ tài năng và nhân cách của Lưỡng quốc Trạng nguyên Nguyễn Đăng Đạo.

Theo sử sách ghi lại, tính từ năm 1443 đến năm 1918, dòng họ Nguyễn Đăng ở huyện Tiên Du, tỉnh Bắc Ninh (cũ) đã có 91 người đỗ đạt, trong đó có 5 người đỗ đại khoa; 20 người đỗ trung khoa. Ngoài ra, còn nhiều người học giỏi, đỗ đạt khác, có kỳ thi cả hai cha con cùng đỗ, có kỳ thi cả hai anh em cùng đỗ,… Một số người được bổ nhiệm đi làm quan, đi dạy học hoặc đi làm ăn ở một số địa phương, từ đó đã hình thành nên chi họ Nguyễn Đăng ở các tỉnh, thành như: Hà Nội, Thái Nguyên, Thanh Hóa, Nghệ An, Hà Tĩnh.

Ông Nguyễn Đăng Túy, hậu duệ đời thứ 25 của dòng họ Nguyễn Đăng ở thôn Hoài Thượng cho biết: “Tiếp nối truyền thống cha ông, ngày nay, con cháu dòng họ Nguyễn Đăng ở khắp các địa phương trong nước đều tích cực học tập, lập thân, lập nghiệp. Dù sinh sống xa quê, mỗi dịp húy nhật cụ Trạng, nhiều người vẫn trở về nhà thờ, tưởng nhớ tiên tổ, báo cáo những thành quả học tập, công tác và nhắc nhau gìn giữ truyền thống gia tộc. Năm 2019, dòng họ Nguyễn Đăng ở xã Liên Bão vinh dự được Ban Chấp hành Trung ương Hội Khuyến học Việt Nam tặng Bằng khen về thành tích xuất sắc trong phong trào thi đua khuyến học, khuyến tài, xây dựng xã hội học tập, giai đoạn 2016-2018”.

Trên quê hương Bắc Ninh hôm nay, dấu ấn của Trạng nguyên Nguyễn Đăng Đạo còn hiện diện qua những ngôi trường, con đường mang tên ông. Trường Trung học cơ sở Nguyễn Đăng Đạo ở phường Kinh Bắc, thành phố Bắc Ninh thuộc nhóm trường trọng điểm chất lượng cao. Nhiều năm qua, ngôi trường này luôn nằm trong số các trường dẫn đầu về chất lượng giáo dục, nhiều học sinh đoạt giải các cuộc thi học sinh giỏi, thi đỗ vào Trường Trung học phổ thông Chuyên Bắc Ninh.

Trường Trung học phổ thông Nguyễn Đăng Đạo nằm ở khu vực giữa đồi Lim và làng Hoài Thượng, là nơi học tập của con em xã Liên Bão, phường Tiên Du và các địa phương lân cận. Tuy thành lập sau so với các trường trên địa bàn huyện Tiên Du cũ nhưng trường đã nhanh chóng vươn lên, khẳng định chất lượng giáo dục. Ngay gần đó, con đường chạy từ trung tâm phường Tiên Du sang xã Liên Bão cũng được mang tên Nguyễn Đăng Đạo. Tại thành phố Bắc Ninh, còn một con đường nữa cũng mang tên Nguyễn Đăng Đạo, thuộc phường Kinh Bắc, nằm ở vị trí rất đẹp, chạy thẳng từ ngã 6 về nối với đường Âu Cơ.

Với người dân Bắc Ninh, Nguyễn Đăng Đạo không chỉ là niềm tự hào của dòng họ Nguyễn Đăng mà còn là một danh nhân tiêu biểu của quê hương Kinh Bắc. Tên tuổi ông cùng những dấu tích còn lưu lại hôm nay tiếp tục nhắc nhớ về truyền thống khoa bảng đã được các thế hệ người Bắc Ninh gìn giữ, vun đắp.