Lắng nghe người cao tuổi

Khoảng 4 giờ mỗi chiều, tôi thường thấy ông Nguyễn Văn Tư, nhà ở cùng hẻm với tôi, mang chiếc ghế nhựa cũ ra trước hiên nhà. Ông ngồi đó khá lâu, lặng lẽ nhìn dòng người qua lại, chờ đến lúc tan giờ làm, tan học… Có lần trò chuyện, ông nói rằng ông không đợi ai cụ thể, chỉ muốn ngồi đó để nghe tiếng người, cho bớt trống trải.

Xã Đông Thái tổ chức lễ chúc thọ, mừng thọ người cao tuổi trên địa bàn xã. Ảnh: BẢO TRÂN

Hiện, ông Tư sống cùng vợ. Ông có 2 người con, trong đó 1 người lập gia đình, ra ở riêng; con út đi làm tại TP. Hồ Chí Minh. Xét về điều kiện vật chất, cuộc sống của ông bà tương đối ổn định: Có lương hưu, có bảo hiểm y tế, thuốc men được trạm y tế phường quan tâm. Thế nhưng, theo ông, những điều ấy vẫn chưa đủ để bù đắp khoảng trống trong đời sống tinh thần. Người cao tuổi không chỉ cần được chăm sóc mà còn cần được lắng nghe.

Những buổi chiều quan sát ông Tư khiến tôi suy nghĩ nhiều hơn về thực tế già hóa dân số đang diễn ra trong xã hội. Câu chuyện về khoảng trống tinh thần của người cao tuổi dần hiện rõ. Tuổi thọ tăng lên, số lượng người cao tuổi ngày càng nhiều, nhưng dường như tiếng nói của họ lại ít được chú ý giữa nhịp sống gấp gáp. Họ hiện diện trong gia đình và cộng đồng, song không phải lúc nào cũng được hiện diện trong cuộc trò chuyện, trong quyết định hay sự quan tâm thường nhật.

Gần nơi tôi công tác có bà Trần Thị Sáu (74 tuổi). Bà sống cùng con trai và 2 cháu nhỏ. Căn nhà lúc nào cũng có người, nhưng bà cho biết thường xuyên cảm thấy cô đơn. Những câu chuyện bà muốn kể về quãng đời nuôi con, về xóm giềng ngày trước dần ít được nhắc tới khi các thành viên trong gia đình quen với khoảng thời gian riêng. Thời gian sinh hoạt chung ngày càng rút ngắn, nhiều tâm sự của bà vẫn chưa thể giãi bày trọn vẹn.

Qua những câu chuyện của bà Sáu, tôi nhận ra rằng sự cô đơn của người cao tuổi không chỉ bắt nguồn từ việc sống một mình. Ngay cả trong những gia đình đông người, họ vẫn có thể cảm thấy lạc lõng nếu thiếu sự kết nối thực sự. Khoảng cách thế hệ không chỉ là chênh lệch tuổi tác mà còn là sự khác biệt trong nhịp sống và cách giao tiếp. Khi người trẻ quen với những trao đổi nhanh, ngắn, thì người cao tuổi lại cần những cuộc trò chuyện chậm rãi, trực diện. Khi 2 nhịp sống ấy không gặp nhau, người cao tuổi thường chọn cách thu mình. Nhiều người cao tuổi thừa nhận rằng họ có nhiều tâm tư nhưng không dám chia sẻ vì sợ làm phiền con cháu. Bề ngoài, cuộc sống của họ vẫn được nhìn nhận là ổn định, nhưng bên trong là những lo lắng, buồn phiền không dễ nói.

Không chỉ trong gia đình, ở phạm vi cộng đồng, người cao tuổi cũng chưa có nhiều không gian để bày tỏ tiếng nói của mình. Một số hoạt động dành cho họ vẫn mang tính hình thức, chủ yếu dừng lại ở thăm hỏi, tặng quà dịp lễ, tết, thiếu sự tương tác thực chất. Điều người cao tuổi cần là sự đồng hành lâu dài: Được tham gia sinh hoạt cộng đồng, được góp ý, chia sẻ kinh nghiệm sống và lao động tích lũy suốt nhiều năm. Tuy nhiên, nhiều người cao tuổi vẫn chưa tìm được kênh phù hợp để nói lên suy nghĩ của mình, khiến tiếng nói của họ dễ bị chìm lấp.

Từ những gì quan sát được, tôi nhận thấy người cao tuổi vừa là đối tượng cần được trợ giúp vừa là nguồn lực xã hội đáng trân trọng. Ở nhiều địa phương, họ vẫn tích cực tham gia công tác xã hội, hòa giải ở cơ sở, giáo dục con cháu, giữ gìn an ninh, trật tự khu dân cư. Khi được lắng nghe và tạo điều kiện, người cao tuổi không chỉ sống vui, sống khỏe mà còn tiếp tục đóng góp cho cộng đồng. Điều quan trọng là họ cần được nhìn nhận như những chủ thể có tiếng nói, chứ không chỉ là người thụ hưởng chính sách.

Một số người trẻ trò chuyện với tôi cũng thừa nhận đôi khi thiếu quan tâm đến ông, bà không hẳn do thờ ơ mà xuất phát từ áp lực công việc và nhịp sống nhanh. Khi việc chăm sóc người cao tuổi thường được hiểu chủ yếu là bảo đảm vật chất, thì nhu cầu tinh thần đôi khi chưa được nhìn nhận đầy đủ, dù đây là yếu tố có ý nghĩa lớn đối với chất lượng cuộc sống của họ.

Cùng với việc hoàn thiện chính sách an sinh và chăm sóc y tế, theo tôi, cần quan tâm nhiều hơn đến nhu cầu tinh thần của người cao tuổi. Sự lắng nghe không chỉ đến từ một phía riêng lẻ mà cần được hình thành từ những cuộc trò chuyện nhỏ trong gia đình, từ sự quan tâm chậm rãi của cộng đồng và từ không gian để người cao tuổi được nói lên suy nghĩ của mình. Khi tiếng nói ấy không còn bị bỏ quên, tuổi già sẽ bớt lặng lẽ và xã hội trong quá trình già hóa dân số sẽ trở nên nhân văn hơn.

TRẦN QUANG