Làng Ngọc Tích trên đất Cổ Bôn xưa

Di tích lịch sử văn hóa đền Cả trên đất làng Ngọc Tích.

Là một trong Tứ Bôn (tức bốn làng Bôn), nổi tiếng dân gian với câu ca: “Đông Sơn Tứ Bôn, Hoằng Hóa Lưỡng Bột”, làng Ngọc Tích thuộc phường Đông Tiến (trước đây thuộc xã Đông Thanh, huyện Đông Sơn). Khi xưa làng có tên là Ngọc Đôi, đến thời vua Minh Mạng thì đổi tên Ngọc Tích. Tên gọi ấy được lưu truyền cho đến ngày nay.

Ngọc Tích nằm bên sông Phồn, dòng sông nhỏ mà thơ mộng chảy từ Tây sang Đông với bến sông quê mát lành, cùng cây đa, mái đình, những ngôi nhà hai bên bờ sông đã tạo nên “bức họa” làng quê tươi đẹp, in dấu tâm trí nhiều thế hệ. Sông Phồn còn có tên gọi sông Hương (dòng sông thơm). Theo lưu truyền dân gian, bởi nước sông sạch và thơm (?!) nên xa xưa các nàng tiên nhà trời thường xuống đây gội đầu. Và phải chăng, vừa mến người và cũng vì đắm say cảnh sắc Phồn giang, ngài Đế Thích năm xưa đã tìm về đây đánh cờ?!

Truyền thuyết kể rằng, xa xưa ở đất Bồ Lồ Trang (tên gọi Cổ Bôn xưa) có một người tên Trương Ba đánh cờ cao tay, tiếng tăm lừng lẫy khiến nhiều người tìm đến thi cờ đấu trí. Một hôm, có ông lão chống gậy trúc tìm đến nhà Trương Ba, theo sau còn có hai thiếu niên theo hầu. Gặp Trương Ba, ông lão cất lời: “Nghe nói ngài là bậc cao cờ, lão đến xin chơi một ván”. Là người khiêm nhường, Trương Ba nói: “Xin đừng gọi tôi là bậc cao cờ, người cao cờ mới chính là thầy dạy của tôi... Tuy nhiên ông lão đã có lòng vàng ngưỡng mộ, lặn lội tới đây, Trương Ba xin vâng lời ngồi hầu cùng lão”. Nói rồi ông Trương Ba bày cờ. Lúc đầu hai bên đánh giằng co, nhưng cờ của Trương Ba dần rơi vào thế bí, cuối cùng đành phải nhận thua.

Trước khi rời đi, ông lão còn không quên khen nước cờ của Trương Ba rất hay, đồng thời hẹn ngày tái gặp dưới gốc đa đầu làng để tiếp tục đánh cờ. Người vừa nói xong, thoáng chốc đã không thấy. Người dân Kẻ Bôn tin rằng, ông lão ấy chính là ông tiên cao cờ Đế Thích. Mang theo niềm tin ấy, dân làng đã lập đền thờ Đế Thích và tạc tượng ngài, người dân thường gọi là Đền Cả. Việc dựng đền Đế Thích xưa kia cũng gắn với truyền thuyết huyền ảo đến nay còn được dân gian kể lại.

Đền Đế Thích nằm ngay đầu làng Ngọc Tích, được khởi dựng vào thời Lý - Trần, qua nhiều lần trùng tu, đến nay ngôi đền cổ mang dấu ấn kiến trúc thời Lê - Nguyễn, bên trong có nhiều mảng chạm khắc gỗ thủ công tinh xảo và đẹp mắt, thể hiện sự tài hoa của người nghệ nhân xưa.

Ông Trần Văn Xưởng, người dân làng Ngọc Tích trông coi đền thờ suốt nhiều năm, cho biết: Theo lệ xưa, hằng năm vào ngày 12/2, người dân Ngọc Tích và các làng lân cận lại về đền Cả dâng hương, tế lễ, cầu mong những điều tốt lành. Đền Cả thờ ngài Đế Thích là công trình kiến trúc cổ xưa, chốn thiêng của người dân trong vùng. Tại lễ hội đền Cả, hội thi đấu cờ thường được tổ chức để “ôn lại” truyền thuyết đánh cờ của tiền nhân.

Đáng tiếc, trải qua thời gian, dòng sông thơm nay không còn nguyên vẹn, nhiều đoạn bị bồi lắng, cạn dòng. Tuy nhiên, ngôi đền Cả thờ ngài Đế Thích trên đất làng Ngọc Tích vẫn được gìn giữ, là “điểm tựa” tâm linh, gắn với niềm tin tín ngưỡng của dân làng.

Bên cạnh sông Phồn, kênh Bắc - hệ thống nông giang từ đập Bái Thượng dẫn nước sông Chu về hạ lưu không chỉ có ý nghĩa của công trình thủy nông hiện đại, mà còn góp phần “kiến tạo” nên cảnh quan của làng quê Ngọc Tích hôm nay.

Làng Ngọc Tích được lập dựng thời gian nào? Cho đến nay vẫn chưa có khẳng định chính xác. Song nằm trong không gian của đất Cổ Bôn, người dân tin rằng, từ trước thời Trần, nơi đây đã có con người sinh sống. Đến thời nhà Lê, Ngọc Tích đã trở thành làng văn vật nổi tiếng của xứ Thanh.

Trên đất làng Ngọc Tích có nhiều dòng họ cùng nhau quần cư qua năm tháng, trong đó họ La, Nguyễn, Cao, Hoàng... được biết đến là những dòng họ đến đất Ngọc Tích từ sớm, có nhiều công lao lập dựng, phát triển xóm làng. Đây cũng là những dòng họ có nhiều người đỗ đạt hiển hách, góp phần tạo nên tiếng thơm của không chỉ Ngọc Tích mà còn cả vùng Cổ Bôn.

Có thể kể đến dòng họ Nguyễn với “Hiển tổ” Nguyễn Trừng. Ông sống và làm quan thời Lê Trung hưng, nổi tiếng cương trực, ngay thẳng, từng làm Thượng thư trải qua bốn Bộ (bộ Hộ, Lễ, Binh, Hình), được vua ban tước Lộc Duyên (Diên) hầu.

Họ Cao có Cao Cử là người thông minh, hay chữ, đỗ Đệ tam giáp đồng Tiến sĩ xuất thân khoa thi Bính Tuất (1646) đời vua Lê Chân Tông. Giám sát Ngự sử đạo Kinh Bắc.

Không phải là dòng họ đến đất Ngọc Tích sớm nhất song họ La ở Ngọc Tích được biết đền là dòng họ vinh hiển. Từ những người họ La đầu tiên đến đây, đến nay dòng họ La đã đời nối đời sinh sống trên vùng đất Ngọc Tích khoảng 500 năm. Đặc biệt, dòng họ La có nhiều người được phong tước Quận công.

Cầu Ngọc Tích bắc qua kênh Bắc tô điểm thêm cho “bức tranh” đẹp của làng.

Theo “La tộc thế phả”, Mỹ Quận công La Đức Hà là khởi tổ của dòng họ La ở Ngọc Đôi (tức Ngọc Tích). Khi sự nghiệp Trung hưng nhà Lê bắt đầu, cụ đã có nhiều công lao “phù Lê, diệt Mạc”, “là vị công thần tận trung báo quốc, theo lệnh vua phá giặc nơi trận tiền, luôn chăm lo đến đời sống của muôn dân”. Bởi vậy sau khi mất đã được ban tước Mỹ Quận công.

Con trai cụ La Đức Hà là La Đức Trang đã có công gìn giữ biên cương, “tiễu trừ bọn cuồng khấu ở Thuận Quảng” nên về sau được ban tước Dũng Quận công.

Về sau, cụ La Đức Ninh tiếp nối truyền thống làm rạng danh gia tộc. Cụ là thuộc cấp của Nghi Quốc công Trịnh Căn. Vâng lệnh Đại nguyên soái, Tổng quốc chính Tây vương Trịnh Tạc, tiến vào dẹp bọn cuồng khấu ở xã Phù Lưu, huyện Thiên Lộc (nay thuộc Hà Tĩnh). Do có chiến công oanh liệt, cụ được vua sắc phong Bá Lăng hầu, về sau lại được gia phong tước Hùng Quận công.

Ông La Đức Mạn tự hào: “Tổ tiên họ La đã dốc sức cho triều đại, đất nước, được lưu danh sử sách. Trên quê hương Ngọc Tích, con cháu dòng họ La vẫn đời nối sinh sống, nỗ lực xây dựng quê hương ngày một phồn vinh”.

“Trải qua nhiều thế kỷ, trên đất Ngọc Tích hôm nay, đời sống người dân đang từng bước đổi thay, phát triển hơn. Trong không gian làng quê thanh bình, những nét đẹp văn hóa, lịch sử giàu giá trị vẫn được người dân quan tâm gìn giữ và coi trọng. Đó là những địa danh, công trình kiến trúc, đền thờ, lễ hội, tín ngưỡng dân gian... Tất cả cùng góp phần tạo nên vẻ đẹp riêng, chiều sâu của “bức tranh” làng quê Ngọc Tích”, ông Nguyễn Duy Sỹ, Tổ trưởng tổ dân phố Ngọc Tích, phường Đông Tiến, chia sẻ.

(Bài viết có tham khảo, sử dụng nội dung trong sách Địa chí huyện Đông Sơn, NXB Khoa học Xã hội, 2006; Lịch sử Đảng bộ xã Đông Thanh, NXB Thanh Hóa, 2008).