Làng tranh truyền thống Zhostovo của Nga: Bí quyết giữ gìn bản sắc trăm năm

Trong đội ngũ nghệ nhân của Zhostovo, mỗi người làm một mảng công việc riêng từ gia công khay, sơn nền, tạo khung, vẽ mẫu, trang trí đường viền…

Nghề thủ công dân gian Nga từ lâu đã giữ một vị trí quan trọng trong đời sống văn hóa và dần tạo ra hệ giá trị riêng. Theo các tư liệu lịch sử, kỹ thuật vẽ tranh trang trí của Zhostovo bắt nguồn từ nghệ thuật vẽ tranh trang trí truyền thống của người Tagil. Sau khi du nhập vào miền Trung nước Nga vào thế kỷ 18, nghề thủ công này được các nghệ nhân ở những làng Zhostovo, Ostashkov, Khlebnikov thuộc tỉnh Moskva tiếp nhận và phát triển rực rỡ. Trong nhịp sống hiện đại ngày nay, làng Zhostovo vẫn duy trì được hệ sinh thái làng nghề thủ công, nơi nuôi dưỡng khả năng sáng tạo và tinh thần làm nghề của hơn 50 nghệ nhân với tuổi nghề từ 30-40 năm.

Trong đội ngũ nghệ nhân của Zhostovo, mỗi người làm một mảng công việc riêng từ gia công khay, sơn nền, tạo khung, vẽ mẫu, trang trí đường viền…

Nếu làng nghề Khokhloma tạc “chất Nga” trên gỗ, làng Gzhel đưa tâm hồn Nga vào gốm, thì Zhostovo là sự thăng hoa của bản sắc Nga trên thép. Các nghệ nhân làng Zhostovo đạt đến trình độ xuất sắc trong nghề vẽ trên khay kim loại, phát triển được kỹ thuật riêng để trang trí hình ảnh lên nhiều vật dụng, đưa nghệ thuật đến đời sống thường nhật của từng gia đình Nga. Từ đây, Zhostovo dần trở thành tên gọi gắn với cả một trường phái nghệ thuật: kết hợp kỹ năng nghề thủ công với hội họa để kể chuyện bằng sắc màu mà không cần lời giải thích.

Trong đội ngũ nghệ nhân của Zhostovo, mỗi người làm một mảng công việc riêng từ gia công khay, sơn nền, tạo khung, vẽ mẫu, trang trí đường viền…

“Sự thăng hoa trên chất thép của tâm hồn Nga” không chỉ là lời nói ẩn dụ, mà là những hình ảnh chân thực, sinh động trong mỗi sản phầm của làng nghề Zhostovo. Hoa chính là linh hồn, trung tâm sáng tác của mỗi bức tranh. Thế giới các loài hoa trong tranh Zhostovo rất đa dạng: hoa hồng, hoa cúc tây, hoa thược dược, hoa mẫu đơn, hoa tulip…

Thông thường hoa không xuất hiện đơn lẻ mà được nối liền với nhau bằng những thân cây mảnh, lá và cành cây, chim muông, nhờ đó tạo nên một “dòng chảy” tự nhiên trong bố cục, mang hơi thở của thiên nhiên như một bức tranh vườn cây đa màu sắc được “đóng khung” trong lòng khay. Dù là khay tròn, vuông hay hình elip, những bông hoa lớn, nhỏ luôn được các nghệ sĩ khắc họa nhịp nhàng, từng lớp bổ sung cho nhau tạo ra cảm giác cân bằng, mềm mại trên nền đen tuyền của khay kim loại.

Nhìn vào mỗi tác phẩm, người xem sẽ thấy được các nghệ nhân Zhostovo không chỉ trang trí một chiếc khay cụ thể, mà làm cho bông hoa có cảm giác đang hiện hữu sống động, có hồn, có ánh sáng và chiều sâu. Sự kết hợp khéo léo giữa bó hoa và chi tiết trang trí tổng thể giúp tác phẩm vừa rực rỡ vừa hài hòa, không bị rời rạc hay phô trương quá mức.

Cửa hàng bán và giới thiệu các sản phẩm của Xưởng tranh Zhostovo.

Để làm nên một thương hiệu nghệ thuật bền vững, các nghệ nhân Zhostovo giữ cho mình bí quyết riêng ở chính trong tâm hồn sáng tạo và đôi tay khéo léo của một đội ngũ làm nghề kỳ cựu. Với vai trò là họa sĩ trưởng của Xưởng tranh Zhostovo, nghệ nhân 42 năm tuổi nghề Mikhail Lebedev, chia sẻ: “Quy trình sản xuất được duy trì trong nhiều thế kỷ. Nhưng yếu tố truyền thống không 'đóng khung' sáng tác của nghệ nhân mà giúp chúng tôi có nền móng kỹ thuật để từ đó tạo ra khác biệt”. 

Trong đội ngũ nghệ nhân của Zhostovo, mỗi người làm một mảng công việc riêng từ gia công khay, sơn nền, tạo khung, vẽ mẫu, trang trí đường viền… Trong gần hai thế kỷ tồn tại của Zhostovo, không bao giờ tìm thấy 2 tác phẩm giống hệt nhau. Điều này càng chứng tỏ dòng chảy sáng tạo liên tục ở làng nghề Zhostovo qua thời gian.

Bảo tàng tranh Zhostovo lưu giữ góc làm việc của nghệ nhân trong thời kỳ Liên Xô.

Chị Ekaterina, phụ trách truyền thông của Xưởng Zhostovo, nhận xét: “Sự ngẫu hứng là phần không thể thiếu trong công việc của nghệ nhân. Không có khuôn mẫu hay quy tắc nghiêm ngặt nào trong cách thể hiện cho từng tác phẩm. Chính vì thế, mỗi chiếc khay là một sản phẩm độc nhất vô nhị, không chỉ do bàn tay khác nhau, mà còn do cảm hứng khác nhau của mỗi nghệ nhân tại từng thời điểm”. Chị Ekaterina cho biết các tác phẩm của nghệ nhân Zhostovo từ nhiều thời kỳ cũng từng được trưng bày tại Bảo tàng Hermitage và Bảo tàng Nga trong Cung điện Mikhailovsky. Ngay tại Zhostov có bảo tàng riêng với hàng trăm bức tranh độc đáo, trong đó có những tác phẩm được ghi vào kỷ lục Guinness của Nga.

Bảo tàng tranh Zhostovo trong khuôn viên Xưởng tranh Zhostovo ở tỉnh Moskva, cách trung tâm thủ đô Nga 60km về phía Bắc.

Để đến thăm xưởng hay bảo tàng, du khách có thể dễ dàng tìm trên ứng dụng định vị và di chuyển theo chỉ dẫn khoảng 1 giờ 30 phút từ trung tâm Moskva về phía Bắc. Cửa hàng bán đồ lưu niệm và các sản phẩm của Zhostovo nằm ngay lối ra của bảo tàng. Du khách có thể tìm cho mình những hàng lưu niệm như đồng hồ, cốc, bình giữ nhiệt, tranh phong cảnh và các vật dụng hữu ích khác.

Bộ cốc với đế được trang trí theo phong cách nghệ thuật của Xưởng Zhostovo.

Sự phát triển của Zhostovo được tạo nên từ tinh thần bền bỉ của các thế hệ nghệ nhân, những người không ngừng phát triển và tìm kiếm những cách thức mới để thể hiện tài năng của mình, qua đó giúp nghề thủ công liên tục phát triển mà vẫn bảo tồn những truyền thống tốt đẹp nhất. Mỗi chiếc khay không chỉ là vật dụng trang trí mà là một câu chuyện được viết bằng hoa, bằng ánh sáng và bằng cả tâm hồn Nga không thể lẫn vào đâu khác.