Lễ Thanh minh - nét đẹp văn hóa truyền thống ở Quảng Uyên

Người dân chuẩn bị lễ vật trong ngày Thanh minh ở xã Quảng Uyên.

Năm nay, tiết Thanh minh bắt đầu từ ngày 5/4 và kéo dài đến ngày 20/4 Dương lịch; ngày đầu tiết rơi vào Chủ nhật, tạo điều kiện để nhiều gia đình, nhất là những người đi làm xa, trở về quê hương tảo mộ, sum họp. Không ồn ã như nhiều ngày hội lớn, Thanh minh đến bằng một nhịp đi chậm hơn, lắng hơn, nhưng cũng vì thế mà chạm sâu hơn vào tâm thức mỗi người. Đó là ngày con cháu trở về với gia đình, với mộ tổ và ký ức dòng họ, đó cũng là lúc những câu chuyện về ông bà, tổ tiên được nhắc lại bên nén hương thơm và mâm lễ giản dị. Ở xã Quảng Uyên, sắc thái ấy càng đậm hơn khi Tết Thanh minh của mỗi gia đình hòa vào không gian lễ hội cộng đồng của người Nùng An, tạo nên một lớp văn hóa vừa thiêng liêng, vừa sống động.

Từ sáng sớm, người chuẩn bị xôi ngũ sắc, gà, rượu, hương hoa; người cầm theo cuốc, xẻng, dao phát cỏ; trẻ nhỏ theo chân ông bà, cha mẹ lên khu mộ tổ tiên. Mỗi gia đình có thể khác nhau đôi chút về lễ vật, nhưng trình tự cơ bản vẫn được giữ gìn khá chặt chẽ: trước hết là dọn cỏ, vun đất, sửa sang phần mộ; sau đó bày lễ, thắp hương, dâng rượu, khấn mời tổ tiên; cuối cùng là trở về sum họp bên mâm cơm gia đình. Những việc tưởng như quen thuộc ấy thực ra lại chính là cách một cộng đồng truyền dạy đạo hiếu bằng hành động sống.

Nhà nghiên cứu văn hóa dân gian Hoàng Thị Nhuận cho rằng, sức sống của một lễ tục truyền thống không nằm ở sự đông vui bên ngoài, mà ở chỗ cộng đồng còn thực sự sống trong những giá trị mà lễ tục ấy lưu giữ. Khi người già còn giữ nếp, người trẻ còn hiểu ý nghĩa, trẻ nhỏ còn được dẫn dắt bằng chính trải nghiệm thực tế, thì phong tục ấy vẫn sống. Nhìn theo cách đó, Tết Thanh minh ở xã Quảng Uyên trở thành một “bài học văn hóa” diễn ra ngoài sách vở, được bồi đắp bằng những cử chỉ lặng lẽ mà thấm sâu. “Với Thanh minh, phần cốt lõi nhất vẫn là lòng hiếu kính, là ý thức về tổ tiên, là sự truyền trao ký ức qua các thế hệ trong gia đình và dòng họ”, bà Nhuận cho biết thêm.

Nếu chỉ nhìn Thanh minh như một ngày tảo mộ, vẫn chưa đủ để thấy hết chiều sâu văn hóa của xã Quảng Uyên. Ở không gian Phúc Sen xưa, nay thuộc xã Quảng Uyên, tiết Thanh minh còn mở sang một lớp nghĩa khác qua Lễ hội Thanh minh Phúc Sen của cộng đồng người Nùng An. Nhiều tư liệu cho thấy lễ hội này gắn với tích Sinh Mình, một câu chuyện dân gian về tình yêu trong sáng, thủy chung, chống lại cường quyền và hủ tục; đồng thời mang ý nghĩa cầu cho mưa thuận gió hòa, mùa màng tươi tốt, bản làng bình yên, cuộc sống đủ đầy. Sự đan cài giữa phần tục của mỗi gia đình và phần hội của cộng đồng làm nên sắc thái riêng của Thanh minh nơi đây.

Du khách quốc tế tìm hiểu tục Thanh minh ở Cao Bằng.

Toàn tỉnh hiện có hơn 100 lễ hội truyền thống, trong đó trên 70 lễ hội được tổ chức thường niên, phần lớn diễn ra vào mùa xuân. Mỗi lễ hội là một lát cắt của lịch sử, tín ngưỡng và tri thức dân gian, phản ánh thế giới quan, nhân sinh quan của từng cộng đồng cư dân. Trong dòng chảy ấy, Lễ hội Thanh minh của người Nùng An vừa lưu giữ được phần hồn của một lễ tục gắn với cội nguồn, vừa tạo nên một điểm nhấn văn hóa đặc sắc giữa không gian non nước Cao Bằng.

Một trong những điểm làm nên sức hút rõ nét của Lễ hội Thanh minh những năm gần đây là sự hiện diện trực tiếp của các làng nghề trong không gian hội. Sau những lò rèn đỏ lửa, du khách tiếp tục dừng chân ở khu dệt vải, nhuộm chàm, nơi các công đoạn như: se sợi, quay sợi, dệt vải, nhuộm màu được tái hiện ngay trước mắt người xem. Sự hấp dẫn ở đây không nằm ở tính phô diễn, mà ở cảm giác chân thật: tiếng thoi đưa, sắc chàm trên từng cuộn sợi, đôi bàn tay khéo léo của người làm nghề, nhịp lao động chậm rãi mà bền bỉ. Khi nghề truyền thống bước vào không gian lễ hội bằng chính sự mộc mạc ấy, di sản không còn là điều chỉ nghe kể hay nhìn qua màn hình, mà trở thành trải nghiệm trực tiếp, cụ thể, sống động.

Gắn bó với nghề dệt vải, nhuộm chàm từ nhỏ, chị Hoàng Thị Yến, xóm Phia Chang, xã Quảng Uyên chia sẻ: Từ nhỏ, tôi đã quen với hình ảnh các bà, các mẹ dệt vải, nhuộm chàm. Chính những hình ảnh ấy thôi thúc tôi muốn gắn bó, giữ và phát triển nghề truyền thống của dân tộc mình.

Anh Urien Preuschoft, du khách đến từ Đức chia sẻ: Không khí lễ hội ở đây rất đặc biệt. Ở đâu tôi cũng cảm nhận được sự rộn ràng, tươi vui nhưng vẫn gần gũi, ấm áp. Tôi đặc biệt ấn tượng với các không gian trưng bày, trải nghiệm làng nghề và sự thân thiện, cởi mở của người dân địa phương. Mọi người đều sẵn sàng chào hỏi, trò chuyện và giới thiệu cho chúng tôi về phong tục, tập quán.

Lễ hội Thanh minh ở xã Quảng Uyên là ngày trở về của mỗi gia đình, thắp nén hương trên mộ tổ, giữ sắc chàm, tiếng búa rèn và câu chuyện văn hóa của cộng đồng. Khi ký ức được người già nâng niu, truyền thống được người trẻ tiếp nối, Thanh minh sẽ tiếp tục là một nguồn lực văn hóa bền sâu trên hành trình phát triển của địa phương.