Lịch sử ít biết về tiêm kích cất hạ cánh thẳng đứng Harrier Mỹ

Ngày 3/6/2026, Thủy quân lục chiến Mỹ tổ chức lễ "Sundown" tại căn cứ không quân Cherry Point, bang Bắc Carolina, chính thức khép lại hơn 50 năm hoạt động của dòng máy bay cất hạ cánh thẳng đứng Harrier.

Sự kiện đánh dấu hồi kết của một trong những chương trình hàng không quân sự đặc biệt nhất trong lịch sử Mỹ.

Điều đáng chú ý là Harrier không phải sản phẩm do Mỹ phát triển. Nguồn gốc của nó bắt đầu từ Anh vào giai đoạn cao điểm Chiến tranh Lạnh, khi nguy cơ chiến tranh hạt nhân khiến giới quân sự phương Tây lo ngại các căn cứ không quân truyền thống sẽ trở thành mục tiêu tấn công ngay từ những giờ đầu tiên của cuộc chiến.

Ý tưởng về một máy bay chiến đấu có thể cất cánh từ các bãi đất dã chiến, đường cao tốc hoặc những khu vực không có đường băng vì thế ra đời.

Trong khi nhiều dự án máy bay cất hạ cánh thẳng đứng của Mỹ liên tiếp thất bại, chương trình Harrier của Anh lại chứng minh được tính khả thi.

Thành công đó nhanh chóng thu hút sự quan tâm của Thủy quân lục chiến Mỹ, lực lượng luôn tìm kiếm các phương tiện tác chiến có khả năng triển khai gần tiền tuyến và hoạt động độc lập với hệ thống sân bay lớn.

Năm 1968, Mỹ quyết định mua phiên bản AV-8A Harrier đầu tiên. Đây là lần hiếm hoi trong lịch sử hiện đại mà quân đội Mỹ lựa chọn một thiết kế chiến đấu cơ nước ngoài để trang bị với số lượng lớn.

Kinh nghiệm khai thác thực tế sau đó đã dẫn tới sự ra đời của chương trình AV-8B Harrier II, phiên bản được phát triển chung giữa hãng McDonnell Douglas của Mỹ và British Aerospace của Anh.

So với thế hệ đầu, tiêm kích cường kích AV-8B Harrier II được thiết kế lại gần như toàn diện. Máy bay có chiều dài 14,12 m, sải cánh 9,25 m, trọng lượng cất cánh tối đa 14 tấn.

Động cơ phản lực Rolls-Royce Pegasus với vòi phun điều hướng lực đẩy cho phép máy bay cất cánh đường băng ngắn hoặc hạ cánh thẳng đứng, khả năng mà rất ít chiến đấu cơ trên thế giới đạt được.

Tốc độ tối đa đạt 1.065 km/h, trần bay vượt 15 km và tải trọng vũ khí hơn 6 tấn.

Chính khả năng hoạt động linh hoạt này đã giúp Harrier trở thành công cụ tác chiến đặc biệt của Thủy quân lục chiến Mỹ. Máy bay có thể xuất phát từ các tàu tấn công đổ bộ cỡ nhỏ, căn cứ dã chiến hoặc những khu vực triển khai tạm thời sát chiến tuyến.

Trong nhiều chiến dịch tại Iraq, Afghanistan và Trung Đông, Harrier thường là một trong những phương tiện hỗ trợ hỏa lực mặt đất phản ứng nhanh nhất.

Tuy nhiên, đổi lại cho sự độc đáo là những thách thức kỹ thuật rất lớn. Việc điều khiển một máy bay phản lực nặng hàng chục tấn trong chế độ bay treo đòi hỏi phi công có trình độ cao và quy trình huấn luyện nghiêm ngặt.

Các chuyên gia từng nhận định việc chế tạo một máy bay cất hạ cánh thẳng đứng hiệu quả còn khó hơn phát triển nhiều loại tên lửa hiện đại.

Dù vậy, những kinh nghiệm thu được từ chương trình Harrier đã trở thành nền tảng quan trọng cho thế hệ chiến đấu cơ tiếp theo.

Nhiều kỹ sư và chuyên gia từng tham gia phát triển Harrier sau đó tiếp tục góp mặt trong quá trình hoàn thiện tiêm kích tàng hình cất hạ cánh đường băng ngắn F-35B Lightning II.

Theo nhiều tài liệu, chính thành công của Harrier đã góp phần thuyết phục giới lãnh đạo quân sự Mỹ rằng một chiến đấu cơ tàng hình cất hạ cánh thẳng đứng hoàn toàn khả thi.

Ngày nay, khi F-35B dần thay thế toàn bộ phi đội Harrier trong biên chế Thủy quân lục chiến Mỹ, một chương dài của lịch sử hàng không quân sự cũng khép lại.

Tuy nhiên, di sản mà Harrier để lại vẫn hiện diện trong mọi chuyến cất cánh của F-35B, dòng tiêm kích hiện đại nhất đang phục vụ trong lực lượng vũ trang Mỹ.