Lịch tàu chệch nhịp, cước biển leo thang: Doanh nghiệp xuất khẩu xoay sở ra sao?

Sau giai đoạn từng lo thiếu đơn hàng, nhiều doanh nghiệp (DN) xuất khẩu đang chuyển sang áp lực mới đến từ logistics. Giá cước vận tải biển trên các tuyến đi Mỹ, Canada và EU tăng vọt trong nửa đầu tháng 6, sau khi đã bắt đầu leo thang từ khoảng một tháng rưỡi trước. Cùng thời điểm, bất ổn địa chính trị toàn cầu tiếp tục khiến lịch trình tàu khó dự báo hơn, làm gia tăng rủi ro giao hàng.

Cước phí tăng nóng trở lại, sức ép dồn lên xuất khẩu

Diễn biến rõ nhất là tuyến bờ Tây Mỹ: cước đi Los Angeles giai đoạn 15–30/6 lên khoảng 6.500 USD/FCL, tăng 27% so với nửa đầu tháng và tăng 90% so với cuối tháng 5. So với trước 28/2, mức tăng đã lên tới 232%.

Đây là thời điểm doanh nghiệp cần giữ đơn hàng bằng cách coi logistics như một yếu tố chiến lược, chủ động dự báo cước, kiểm soát vận chuyển và đưa các yếu tố này vào đàm phán.

Tuyến bờ Đông Mỹ cũng tăng mạnh. Cước đi New York nửa cuối tháng 6 lên khoảng 7.900 USD/FCL, tăng 23% so với nửa đầu tháng và 70% so với cuối tháng 5. So với trước 28/2, mức tăng đạt 182%.

Không chỉ Bắc Mỹ, các tuyến đi Canada cũng leo thang. Cước Toronto/Montreal nửa cuối tháng 6 lên khoảng 10.050 USD/FCL, tăng 17% so với nửa đầu tháng, 73% so với cuối tháng 5 và 114% so với trước 28/2.

Sang châu Âu, áp lực cũng rõ rệt. Cước đi Rotterdam, Hamburg và Felixstowe đầu tháng 6 ở mức khoảng 4.700 USD/FCL, và dự kiến nửa cuối tháng có thể tăng thêm hơn 1.000 USD/FCL. Diễn biến này cho thấy áp lực chi phí đang lan từ tuyến xuyên Thái Bình Dương sang cả trục Á – Âu, khi lịch tàu kéo dài, tuyến vòng Mũi Hảo Vọng và rủi ro Trung Đông tiếp tục gây nhiễu chuỗi vận tải.

Đợt tăng cước mới hiện nay đang tạo ra “áp lực kép”, khi chi phí logistics leo thang trực tiếp bào mòn lợi nhuận của doanh nghiệp xuất khẩu.

Các con số trên cho thấy chi phí logistics đang tăng nhanh hơn dự báo của nhiều doanh nghiệp xuất khẩu. Với những hợp đồng đã chốt giá từ trước, phần chi phí phát sinh gần như không thể chuyển hết sang khách hàng, khiến biên lợi nhuận bị thu hẹp rõ rệt. Áp lực này đặc biệt nặng hơn với các ngành giá trị gia tăng thấp hoặc phụ thuộc nhiều vào vận tải lạnh.

Trong đánh giá mới nhất, Hiệp hội Chế biến và Xuất khẩu thủy sản (Vasep) cho rằng đợt tăng cước hiện nay đang tạo ra “áp lực kép”, khi chi phí logistics leo thang trực tiếp bào mòn lợi nhuận. Tác động này thể hiện rõ nhất ở các hợp đồng đã ký trước và những đơn hàng chưa đủ giá trị gia tăng để hấp thụ chi phí vận tải.

Vasep cũng lưu ý lịch tàu bất ổn có thể ảnh hưởng tiến độ giao hàng, thời gian lưu kho lạnh và cam kết với khách hàng. Với thủy sản đông lạnh, rủi ro không chỉ là cước vận tải mà còn gồm chi phí container lạnh, lưu bãi, đổi lịch tàu. Nguy cơ tranh chấp cũng tăng lên nếu giao hàng chậm, đặc biệt trên các tuyến xa như Mỹ, EU và Canada.

Trước những thực tế trên, theo hiệp hội này, triển vọng các tuần tới sẽ phụ thuộc vào mức độ hạ nhiệt căng thẳng tại Trung Đông, khả năng hãng tàu khôi phục lịch trình ổn định và sức mua thực tế của thị trường Mỹ sau giai đoạn nhập hàng sớm. Dù vậy, khi mùa cao điểm đến sớm và năng lực vận tải còn căng, mặt bằng cước khó giảm nhanh trong ngắn hạn.

Điều đó đồng nghĩa doanh nghiệp xuất khẩu (XK) cần chuẩn bị cho kịch bản chi phí logistics tiếp tục biến động trong các tháng tới. Thực tế ngày càng rõ nét là bài toán XK không chỉ nằm ở năng lực sản xuất, mà còn phụ thuộc ngày càng lớn vào cấu trúc logistics và cách dòng tiền vận hành trong các mô hình thương mại xuyên biên giới.

Giá FOB (giá giao hàng lên tàu tại cảng XK, chưa gồm cước vận chuyển quốc tế và bảo hiểm) hiện chỉ chiếm khoảng 20–25% giá bán cuối cùng, trong khi chi phí kho bãi và quảng cáo có thể lên tới 50% doanh thu.

Ông Huỳnh Lê Đại Thắng, Giám đốc Công ty Nghĩa Sơn

Trong bức tranh như thế, đặc biệt với các mô hình kinh doanh xuyên biên giới, dòng tiền của DN xuất khẩu trở nên phức tạp hơn khi chi phí logistics chiếm tỷ trọng ngày càng lớn. Đứng ở góc độ ngành đồ gỗ nội thất, ông Huỳnh Lê Đại Thắng, Giám đốc Công ty Nghĩa Sơn, cho biết giá FOB (giá giao hàng lên tàu tại cảng XK, chưa gồm cước vận chuyển quốc tế và bảo hiểm) hiện chỉ chiếm khoảng 20–25% giá bán cuối cùng, trong khi chi phí kho bãi và quảng cáo có thể lên tới 50% doanh thu.

“Nhiều DN vì vậy ghi nhận doanh số tăng nhưng lợi nhuận lại sụt giảm do không kiểm soát được tốc độ ‘tiêu hao’ chi phí”, ông Thắng nói.

Cần coi logistics là yếu tố chiến lược

Diễn biến trên là chỉ dấu logistics đang dần trở thành một phần của cấu trúc cạnh tranh thay vì chỉ là dịch vụ hỗ trợ. DN kiểm soát tốt chuỗi giao hàng sẽ có lợi thế rõ rệt trong việc giữ khách hàng và tối ưu biên lợi nhuận.

Song song với chi phí vận tải, rủi ro pháp lý trong logistics quốc tế đang được cộng đồng doanh nghiệp XK đặc biệt quan tâm. Nhiều tranh chấp không xuất phát từ hàng hóa mà từ các điều khoản hợp đồng chưa chặt chẽ, tập trung vào trách nhiệm bồi thường, miễn trách nhiệm, bảo hiểm, khiếu nại, luật áp dụng và phương thức giải quyết tranh chấp.

Thực tế còn phát sinh các tình huống như người nhận từ chối hàng, chi phí lưu container, sự kiện bất khả kháng hay tranh chấp liên quan đến vận đơn.

Đây là thời điểm cần nhìn logistics như một yếu tố chiến lược trong XK, thay vì chỉ là chi phí phát sinh sau cùng.

Trước những rủi ro này, luật sư Nguyễn Thị Hồng Ngân, Trưởng Ban Pháp luật VLA, Giám đốc Công ty Luật TNHH Tâm Chung (VILEX), nhấn mạnh hợp đồng logistics đang trở thành công cụ quản trị rủi ro quan trọng đối với doanh nghiệp xuất khẩu.

Bà Ngân cho biết nhiều tranh chấp hiện nay xuất phát từ phạm vi dịch vụ không rõ ràng và trách nhiệm các bên chưa được xác định đầy đủ, cùng với các vấn đề về vận đơn, giới hạn trách nhiệm, chậm giao hàng, chi phí phát sinh, luật áp dụng và điều khoản trọng tài.

Trước vấn đề đó, các chuyên gia có lời khuyên DN xuất khẩu cần rà soát kỹ phạm vi dịch vụ, trách nhiệm, giới hạn trách nhiệm cùng các điều khoản về chi phí, bảo hiểm, khiếu nại và giải quyết tranh chấp.

Hợp đồng logistics đang trở thành công cụ quản trị rủi ro quan trọng đối với doanh nghiệp xuất khẩu.

Luật sư Nguyễn Thị Hồng Ngân, Trưởng Ban Pháp luật VLA, Giám đốc Công ty Luật TNHH Tâm Chung (VILEX)

Ở góc độ ngành thủy sản, Vasep cũng khuyến nghị đây là thời điểm cần nhìn logistics như một yếu tố chiến lược trong XK, thay vì chỉ là chi phí phát sinh sau cùng.

“Việc chủ động dự báo cước, kiểm soát lịch giao hàng, đàm phán điều khoản vận tải và phối hợp chặt với khách hàng sẽ quyết định khả năng giữ đơn hàng. Đây cũng là yếu tố then chốt để bảo toàn biên lợi nhuận và hạn chế rủi ro trong giai đoạn thị trường vận tải biển còn nhiều biến động”, phía Vasep nêu rõ.

Những biến động kể trên phản ánh một sự dịch chuyển đáng chú ý trong hoạt động XK. Nếu trước đây DN chủ yếu cạnh tranh bằng giá thành và năng lực sản xuất, thì hiện nay khả năng giữ đơn hàng ngày càng phụ thuộc vào năng lực quản trị chuỗi giao hàng.

Khi chi phí logistics tăng nhanh, lịch tàu chệch nhịp và rủi ro pháp lý gia tăng, bài toán giữ đơn hàng của DN xuất khẩu ngày càng khó đoán. Các biến số không còn nằm trong kiểm soát hoàn toàn, logistics đã trở thành một yếu tố quan trọng trong cấu trúc cạnh tranh. DN thích ứng kịp với “mặt trận” này sẽ có nhiều cơ hội hơn để giữ đơn hàng và duy trì vị thế trong chuỗi cung ứng toàn cầu.