Loài cây 'đá sống' ẩn mình trên dãy Andes khiến giới khoa học kinh ngạc

Nếu nhìn từ xa, Azorella compacta gần như không giống một cái cây. Nó tạo thành những khối đệm thấp, chắc và xanh vàng, bám sát mặt đất giữa vùng núi cao khô lạnh của Andes. Loài này còn được gọi là yareta hay llareta, thuộc họ Apiaceae – cùng họ với cà rốt, cần tây và mùi tây. Phạm vi phân bố tự nhiên của nó trải dài từ miền nam Peru qua Bolivia và miền bắc Chile đến tây bắc Argentina.

Ảnh: Wikimedia Commons

Điều khiến yareta trở nên đặc biệt nằm ở tốc độ sống gần như “chậm đến khó tin”. Thay vì vươn cao, cây phát triển thành một khối đệm đặc quánh, từng chút một mở rộng trên mặt đất. Bề mặt của nó được tạo thành từ vô số nhánh nhỏ và những chiếc lá rất sít nhau, giúp giảm tác động của gió lạnh và hạn chế mất nhiệt trong môi trường khắc nghiệt.

Ảnh: animalworld.com

Một số cây yareta có thể đạt tuổi rất cao, thậm chí từng được mô tả trong các tài liệu phổ biến với tuổi hàng nghìn năm. Tuy nhiên, khoa học hiện đại thận trọng hơn với những con số này. Một nghiên cứu công bố năm 2021 đã sử dụng phương pháp định tuổi carbon phóng xạ đối với các phần thân nằm sâu bên trong một cá thể trên núi lửa Misti, Peru. Các mẫu cho thấy phần vật liệu ở độ sâu 29 cm có tuổi carbon phóng xạ khoảng 165 ± 15 năm, với mô hình hiệu chỉnh cho thấy niên đại lịch khoảng thế kỷ XIX. Điều đó cho thấy yareta thực sự có thể tồn tại rất lâu, nhưng không nên mặc nhiên gọi mọi cá thể lớn là “3.000 năm tuổi”.

Ảnh: alpandino

Yareta còn có một chiến lược sinh tồn đáng kinh ngạc: sống sát mặt đất. Ở độ cao lớn, nhiệt độ có thể thay đổi mạnh giữa ngày và đêm, trong khi bức xạ Mặt Trời rất dữ dội. Khối đệm dày đặc giúp cây tạo ra một môi trường vi khí hậu ổn định hơn bên trong chính cơ thể mình.

Ngày nay, Azorella compacta được xem là một loài thực vật đặc trưng của hệ sinh thái Andes cao. Điều thú vị là những khối xanh tưởng như bất động ấy có thể lưu giữ thông tin về quá khứ. Các nhà khoa học đang nghiên cứu tốc độ tăng trưởng cực chậm của chúng để tìm hiểu lịch sử môi trường và thậm chí hỗ trợ định tuổi một số đặc điểm địa mạo, khảo cổ ở vùng Andes.

Có lẽ đó chính là điều hấp dẫn nhất ở yareta: một sinh vật "sống chậm" đã trở thành nhân chứng của thời gian trên vùng núi cao hiểm trở nhất châu Mỹ.

Loài hoa khổng lồ có hình dáng như vương miện từng xuất hiện từ hàng trăm triệu năm trước