Loại vỏ cây làm nên ngành xuất khẩu 1,1 tỷ euro của Bồ Đào Nha

Rừng sồi bần đã được tách lớp vở bên ngoài. Ảnh: Amorim

Người công nhân mặc bộ đồ bảo hộ màu xanh lá cây, đứng bên chiếc máy cùng màu. Trước mặt anh là những dải bần tự nhiên. Sau khi kiểm tra nhanh nguyên liệu, anh đạp bàn điều khiển, lưỡi cắt xuyên qua lớp vật liệu, tạo thành những chiếc nút chai hình trụ.

Mỗi lần thao tác, máy có thể tạo ra nhiều nút, tùy thuộc vào kích thước và chất lượng nguyên liệu. Có dải cho phép cắt liên tiếp hàng chục nút, nhưng cũng có phần chỉ lấy được một nút đạt tiêu chuẩn.

Vì bần là vật liệu tự nhiên nên chất lượng và cấu trúc không đồng nhất. Người thợ phải liên tục kiểm tra để loại bỏ những phần không đạt yêu cầu. Theo phóng sự của DW, tại nhà máy Amorim ở Mozelos, miền Bắc Bồ Đào Nha, một công nhân lành nghề từng có thể làm ra khoảng 12.000-15.000 nút chai mỗi ngày.

Vỏ cây tạo nên ngành xuất khẩu 1,1 tỷ euro

Nguyên liệu làm ra những chiếc nút chai là bần, lớp vỏ ngoài của cây sồi bần (Quercus suber). Khác với cây lấy gỗ, sồi bần không cần bị đốn hạ để thu hoạch. Người thợ tách lớp vỏ bên ngoài khỏi thân cây, sau đó cây tiếp tục tái tạo lớp bần mới.

Một cây sồi bần mất khoảng 25 năm mới cho lần thu hoạch đầu tiên, sau đó được bóc vỏ theo chu kỳ khoảng 9 năm và có thể tiếp tục cho nguyên liệu trong 170-200 năm, tương đương 15-17 lần thu hoạch, theo Euronews.

Thực tế, Bồ Đào Nha không chỉ bán nguyên liệu thô.

Bần có cấu trúc tế bào chứa hàng triệu khoang khí nhỏ, tạo nên một vật liệu nhẹ, đàn hồi, có khả năng cách nhiệt, cách âm và hấp thụ năng lượng. Những đặc tính này giúp bần có thể được sử dụng trong nhiều lĩnh vực vượt xa chiếc nút chai truyền thống.

Riêng trong sản xuất rượu vang, António Rios de Amorim, Chủ tịch kiêm CEO Corticeira Amorim, cho rằng bần có ba lợi thế chính là khả năng bảo quản rượu, hình ảnh cao cấp và tính bền vững. Trong một số trường hợp, nút bần có thể giúp giảm 25-30% "dấu chân carbon của một chai rượu vang", ông cho biết trong một cuộc phỏng vấn năm 2025.

Công nhân ở nhà máy Amorim sản xuất nút bần. Ảnh: Amorim

Trong xây dựng, bần được chế biến thành vật liệu lát sàn, phủ tường và vật liệu cách nhiệt, cách âm. Trong thiết kế và thời trang, nó được sử dụng cho túi xách, ví, giày dép và nhiều sản phẩm khác. Những phần nguyên liệu không phù hợp để làm nút chai cũng có thể tiếp tục được nghiền, ép và kết hợp với các vật liệu khác để tạo ra sản phẩm mới.

Carlos De Jesus, Giám đốc Marketing và Truyền thông của Amorim, cho biết: "Bần thực sự gần như không tạo ra chất thải. Từng phần nhỏ của bần được thu hoạch đều có thể được sử dụng cho vô số ứng dụng".

"Ngay cả bụi phát sinh trong quá trình sản xuất nút chai cũng được thu gom để tạo ra năng lượng không phát thải. Tại Amorim, nguồn năng lượng này đáp ứng hơn 66% nhu cầu năng lượng của chúng tôi", ông De Jesus nói thêm.

CEO António Rios de Amorim cũng mô tả cách vận hành này: “Chất thải từ một công đoạn trở thành nguyên liệu thô cho công đoạn tiếp theo. Không có gì bị vứt bỏ ở đây, mọi thứ đều có thể sử dụng”.

Theo ông, phần vật liệu còn lại sau quá trình sản xuất nút chai có thể được đưa vào các sản phẩm cách nhiệt, thậm chí vật liệu phục vụ tên lửa phóng vệ tinh.

Năm 2025, Bồ Đào Nha xuất khẩu khoảng 148.000 tấn sản phẩm bần, trị giá 1,1 tỷ euro. Khối lượng tăng 1,7% so với năm trước. Riêng nút chai mang về gần 804 triệu euro, chiếm hơn 70% giá trị xuất khẩu của ngành. Pháp, Tây Ban Nha và Mỹ là ba thị trường lớn nhất. Trong năm 2025, lượng nút chai xuất khẩu tăng 3%.

Hiện nay, Bồ Đào Nha hiện không chỉ có ngành công nghiệp chế biến bần phát triển mà còn sở hữu một hệ sinh thái rừng sồi bần có giá trị kinh tế và sinh thái lớn.

Rừng sồi bần còn cung cấp các dịch vụ hệ sinh thái như bảo vệ đất, hạn chế sa mạc hóa, duy trì đa dạng sinh học và điều hòa khí hậu.

Một nghiên cứu độc lập do EY thực hiện đã định lượng ba nhóm dịch vụ của rừng sồi bần gồm điều hòa khí hậu, hạn chế tác động của các hiện tượng cực đoan và cháy rừng, cùng điều tiết nguồn nước và bảo vệ đất.

“Rừng sồi bần mang lại cho xã hội những lợi ích có giá trị trung bình hơn 1.300 euro/ha mỗi năm”, João Alves, Giám đốc điều hành EY tại Bồ Đào Nha, Angola và Mozambique, nói. Ông lưu ý con số này vẫn thấp hơn tổng giá trị thực tế, bởi một số chức năng sinh thái và giá trị đa dạng sinh học chưa được định lượng đầy đủ.

Theo một nghiên cứu được Corticeira Amorim dẫn lại, các dịch vụ hệ sinh thái của rừng sồi bần mang lại lợi ích xã hội trung bình hơn 1.300 euro/ha/năm.

Vỏ cây được đưa vào công nghệ tên lửa

Một trong những bước chuyển đáng chú ý nhất của ngành bần Bồ Đào Nha nằm ở những lĩnh vực mà trước đây ít ai nghĩ tới: Hàng không vũ trụ.

Amorim đã phát triển các loại composite từ bần cho những môi trường có yêu cầu kỹ thuật cao. Một trong số đó là P50, vật liệu được sử dụng trong hệ thống bảo vệ nhiệt của phương tiện không gian.

Tài liệu kỹ thuật của NASA năm 2025 ghi nhận P50 là vật liệu bảo vệ nhiệt được sử dụng ở phần đáy tầng lõi của tên lửa Space Launch System (SLS), nơi phải chịu môi trường nhiệt khắc nghiệt trong quá trình phóng.

P50 cũng xuất hiện trong chương trình Artemis. Tài liệu giới thiệu của Amorim năm 2026 cho biết giải pháp dựa trên bần của doanh nghiệp được tích hợp vào SLS và được sử dụng trong cả Artemis I và Artemis II.

Bần cũng từng được sử dụng trong sứ mệnh IXV của Cơ quan Vũ trụ châu Âu (ESA). Trong hệ thống bảo vệ nhiệt của phương tiện, Amorim Cork Composites cung cấp P50 để bảo vệ cấu trúc trước tác động nhiệt từ giai đoạn trên mặt đất cho tới khi phương tiện tái nhập khí quyển.

Vỏ cây sồi bần được xử lý đưa vào sản xuất ở Bồ Đào Nha. Ảnh: Amorim

Hai bài toán thách thức

Tuy vậy, ngành công nghiệp bần Bồ Đào Nha hiện cũng gặp phải một số thách thức.

Thứ nhất, kiểm soát chất lượng.

Với nút bần, TCA (2,4,6-trichloroanisole) là một trong những hợp chất có thể tạo ra mùi không mong muốn cho rượu, thường được gọi là hiện tượng "mùi nút chai". Theo Financial Times, những tiến bộ trong công nghệ xử lý TCA đã giúp các nhà sản xuất giảm đáng kể vấn đề này.

Những chiếc nút chai làm từ vỏ sồi bần. Ảnh: Amorim

Amorim đã phát triển các công nghệ để kiểm tra và xử lý TCA trong nút bần. Đáng chú ý, công nghệ NDtech cho phép phân tích từng nút bằng sắc ký khí, thay vì chỉ kiểm tra một mẫu đại diện cho cả lô hàng. Với những dòng sản phẩm phù hợp, doanh nghiệp cũng sử dụng các quy trình xử lý như Naturity và Xpür để giảm nguy cơ TCA.

António Rios de Amorim cho biết trong nhiều năm, phần lớn hoạt động nghiên cứu và phát triển của hãng tập trung xử lý những hạn chế của bần, trong đó có TCA và sự khác biệt giữa các nút. “Ngày nay, chúng tôi có một sản phẩm đáng tin cậy hơn bao giờ hết”, ông nói.

Thứ hai, nguồn nguyên liệu tái tạo chậm.

Một cây sồi bần phải mất nhiều năm mới có thể bước vào chu kỳ thu hoạch, trong khi một nhà máy muốn tăng công suất trong thời gian ngắn hơn rất nhiều.

Amorim vì thế đã triển khai các dự án nghiên cứu lâm nghiệp nhằm cải thiện năng suất và rút ngắn thời gian chờ đợi. Trong một số mô hình thử nghiệm sử dụng tưới nhỏ giọt, doanh nghiệp cho biết thời gian để cây đạt lần thu hoạch đầu tiên có thể được rút ngắn khoảng một nửa, trước khi trở lại chu kỳ thu hoạch 9 năm thông thường.

Doanh nghiệp đã mua khoảng 8.000 ha rừng sồi bần hoặc đất dự kiến chuyển thành rừng sồi bần. “Chúng tôi có kế hoạch bảo tồn rừng hiện có và tăng sản lượng bần bằng cách trồng sồi bần, cố gắng rút ngắn chu kỳ thu hoạch đầu tiên từ 25 năm xuống còn 10 hoặc 15 năm”, António Rios de Amorim cho biết.