Lời giải căn cơ cho nghề cá Việt Nam - Bài cuối: Cơ hội lịch sử từ bước ngoặt gỡ 'thẻ vàng'

Quyết tâm chính trị cao nhất đã được khẳng định từ Trung ương đến địa phương thông qua Quyết định 1516/QĐ-TTg của Thủ tướng Chính phủ và Kế hoạch 460/KH-UBND của UBND Thành phố Hồ Chí Minh. Bằng việc xây dựng Nền tảng quản lý nghề cá dùng chung toàn quốc trước tháng 12/2026, kết hợp với chính sách chuyển đổi sinh kế, giảm dần tàu giã cào và quy hoạch lại đội tàu, Việt Nam đang tháo gỡ dứt điểm các điểm nghẽn, mở hướng phát triển dài lâu cho kinh tế biển.

Tàu cá của ngư dân xã Bình Châu, TP Hồ Chí Minh ra khơi. Ảnh tư liệu - minh họa: Hoàng Nhị/TTXVN

Tích hợp nền tảng dùng chung toàn quốc

Nhận diện nguyên nhân cốt lõi khiến công tác chống khai thác IUU kéo dài gần một thập kỷ xuất phát từ sự manh mún, thiếu kết nối dữ liệu giữa các bộ, ngành và địa phương, Chính phủ đã có những chỉ đạo mang tính bước ngoặt. Tại Thông báo số 407/TB-VPCP ngày 29/7/2026, Phó Thủ tướng Chính phủ Hồ Quốc Dũng đã giao Bộ Nông nghiệp và Môi trường chủ trì, phối hợp với Bộ Khoa học và Công nghệ cùng các tập đoàn viễn thông Viettel, VNPT khẩn trương xây dựng, vận hành Nền tảng quản lý nghề cá dùng chung, thống nhất trên phạm vi cả nước.

Nền tảng hạ tầng số này sẽ kết nối, tích hợp liên thông toàn bộ các cơ sở dữ liệu hiện có gồm: Cơ sở dữ liệu nghề cá quốc gia (VNFishbase), Hệ thống giám sát hành trình (VMS), Hệ thống nhật ký và truy xuất nguồn gốc điện tử (eCDT) và Hệ thống kiểm soát tàu cá (KSTC). Việc đưa nền tảng đi vào hoạt động trong tháng 12/2026 bảo đảm dữ liệu "đúng, đủ, sạch, sống, kết nối liên thông", chính thức xóa bỏ tình trạng "ốc đảo thông tin" đơn vị nào biết đơn vị ấy hay "vênh dữ liệu" giữa lực lượng thực thi pháp luật và cơ quan quản lý.

Cùng với triển khai tích hợp dữ liệu Trung ương, các công cụ công nghệ trực tiếp hỗ trợ ngư dân cũng được tổ chức chuẩn hóa triệt để. Cụ thể, Kế hoạch số 322/KH-UBND của UBND Thành phố Hồ Chí Minh và Thông tư số 81/2025/TT-BNNMT của Bộ Nông nghiệp và Môi trường yêu cầu triển khai bắt buộc phần mềm Nhật ký khai thác thủy sản điện tử (eCDT) theo lộ trình: từ ngày 1/7/2026 áp dụng cho 234 tàu cá có chiều dài từ 24m trở lên; từ ngày 1/9/2026 áp dụng cho 1.963 tàu từ 15m đến dưới 24m; và từ ngày 1/1/2027 phủ kín 626 tàu từ 12m đến dưới 15m.

Ứng dụng eCDT giúp ngư dân thao tác chọn tên loài hải sản điện tử đơn giản trên điện thoại thay vì viết tay thủ công, đồng thời giúp doanh nghiệp chế biến nhanh chóng hoàn thiện hồ sơ truy xuất nguồn gốc SC điện tử.

Bà Phạm Thị Na, Phó Giám đốc Sở Nông nghiệp và Môi trường Thành phố Hồ Chí Minh, Phó Trưởng ban Thường trực Ban Chỉ đạo về chống khai thác thủy sản bất hợp pháp, không báo cáo và không theo quy định (IUU) của Thành phố nhìn nhận, thực tế vướng mắc trong việc cấp chứng nhận nguồn gốc hải sản (SC) hay xử lý sự cố mất kết nối VMS thời gian qua đã bộc lộ sự xung đột giữa tập quán đánh bắt tự do truyền thống lâu đời của ngư dân với yêu cầu quản lý hiện đại, minh bạch theo chuẩn mực quốc tế. Thành phố tập trung đẩy mạnh “phủ sóng” phần mềm eCDT và chuẩn hóa dữ liệu. Đến nay, đã tiến hành cài đặt phần mềm Nhật ký khai thác thủy sản điện tử (eCDT) cho 2.300/2.803 tàu từ 15m trở lên, đạt 82% và đang phấn đấu hoàn thành trước ngày 31/12/2026.

Lối thoát sinh kế lâu dài

Bên cạnh giải pháp công nghệ, bài toán cốt lõi để gỡ "thẻ vàng" EC và bảo vệ nguồn lợi thủy sản đang cạn kiệt bằng việc điều chỉnh cường độ khai thác trên biển. Để siết chặt quản lý đội tàu, UBND Thành phố Hồ Chí Minh đã ban hành Quyết định số 4403/QĐ-UBND ngày 17/7/2026 về công bố, điều chỉnh hạn ngạch giấy phép khai thác thủy sản vùng khơi, vùng lộng và vùng ven bờ giai đoạn 2024–2029. Địa phương kiên quyết không cấp mới hạn ngạch cho các nhóm nghề xâm hại môi trường sinh thái, đồng thời thực hiện thu hồi giấy phép khai thác đối với các tàu cá đã xóa đăng ký hoặc hết hạn hiệu lực.

Quyết sách đột phá mang tính nhân văn sâu sắc nhất là Nghị quyết số 30/2026/NQ-HĐND do HĐND Thành phố Hồ Chí Minh ban hành ngày 27/8/2026, mở ra chính sách hỗ trợ tài chính quy mô lớn để đồng hành cùng ngư dân chuyển đổi sinh kế.

Theo đó, Thành phố chi trả trực tiếp bằng tiền mặt từ 50 triệu đồng đến 250 triệu đồng/tàu cho các chủ tàu tự nguyện giải bản, không tiếp tục hoạt động đánh bắt. Đồng thời hỗ trợ 8,5 triệu đồng/người kinh phí học nghề cho chủ tàu và thuyền viên.

Khu nuôi thủy sản lồng bè trên sông Chà Và, thành phố Vũng Tàu, TP.HCM. Ảnh: Hoàng Nhị/TTXVN

Đối với chủ tàu chuyển đổi nghề khai thác, Thành phố hỗ trợ từ 50 triệu đến 200 triệu đồng/tàu khi ngư dân chuyển đổi từ các nghề khai thác tận diệt, xâm hại môi trường (như lưới kéo/giã cào, lưới rê) sang các nghề thân thiện hơn như nghề câu hoặc dịch vụ hậu cần đánh bắt.

Ngoài ra, để gia đình ngư dân không bị đứt gãy nguồn thu nhập trong giai đoạn chuyển đổi nghề, Thành phố thực hiện hỗ trợ khoản tiền sinh hoạt phí 2,5 triệu đồng/người/tháng liên tục trong thời gian 3 tháng cho chủ tàu và các thành viên phụ thuộc.

Bên cạnh đó, thành phố cũng đã ban hành Nghị quyết số 31/2026/NQ-HĐND hỗ trợ 100% kinh phí mua sắm, thay thế thiết bị VMS mức tối đa 24 triệu đồng/thiết bị; hỗ trợ 100% cước phí thuê bao vệ tinh VMS mức tối đa 400.000 đồng/tháng; và 100% cước phí dịch vụ nhật ký khai thác điện tử eCDT mức tối đa 250.000 đồng/tháng, nhằm giảm bớt gánh nặng chi phí công nghệ cho ngư dân vươn khơi.

Phó Chủ tịch UBND Thành phố Hồ Chí Minh Bùi Minh Thạnh nhấn mạnh, chống khai thác IUU, gỡ “thẻ vàng” của EC là cơ hội lịch sử để tái cấu trúc toàn diện ngành thủy sản Việt Nam. Thành phố quyết tâm chuẩn bị dữ liệu minh bạch và hồ sơ thực thi pháp luật nghiêm minh nhất cho đợt thanh tra tới của EC. Thành phố cũng chọn cách làm căn cơ và nhân văn với các giải pháp về công nghệ đi đôi với chính sách hỗ trợ tài chính quy mô lớn để đồng hành cùng ngư dân giải bản tàu giã cào, chuyển đổi sinh kế bền vững. Những khó khăn thực tế của ngư dân được xem xét thấu đáo, tập trung tháo gỡ để ngư dân đồng thuận, tự giác chuyển đổi sang nghề cá có trách nhiệm.

Về tầm nhìn vĩ mô toàn quốc, tại Thông báo 407/TB-VPCP, Phó Thủ tướng Chính phủ giao Bộ Nông nghiệp và Môi trường rà soát, đề xuất điều chỉnh Chiến lược phát triển thủy sản Việt Nam đến năm 2030, tầm nhìn đến năm 2045 (hoàn thành trong tháng 12/2026) căn cứ theo Nghị quyết số 20-NQ/TW của Trung ương Đảng về phát triển kinh tế biển. Định hướng chiến lược của Việt Nam là giảm dần tỷ trọng khai thác hải sản tự nhiên, giảm số lượng tàu cá ven bờ và đẩy mạnh phát triển nuôi biển công nghệ cao, gắn với dịch vụ du lịch sinh thái biển.

Việc chuyển dịch từ phương thức khai thác tự do sang một ngành kinh tế biển hiện đại, minh bạch và có trách nhiệm không chỉ là lời giải căn cơ giúp Việt Nam gỡ bỏ hoàn toàn "thẻ vàng" của EC, mà còn là con đường duy nhất để bảo tồn nguồn lợi đại dương và bảo vệ chủ quyền biển đảo bền vững cho muôn đời sau.