Lợi ích bất ngờ từ việc đọc tiểu thuyết

Cuộn mình đọc một cuốn sách hay không chỉ giúp thư giãn mà còn mang lại nhiều lợi ích cho não bộ. Đọc sách nói chung, từ báo, tạp chí đến sách phi hư cấu, có liên quan đến quá trình suy giảm nhận thức chậm hơn ở người lớn tuổi và thậm chí có thể góp phần kéo dài tuổi thọ, theo Washington Post.

Tuy nhiên, tiểu thuyết dường như mang lại những lợi ích riêng. Nghiên cứu cho thấy người đọc nhiều tiểu thuyết có khả năng sử dụng ngôn ngữ tốt hơn, so với những người đọc sách phi hư cấu; đồng thời, giúp tăng khả năng thấu hiểu với những người xung quanh.

Đọc sách giống như một hoạt động xã hội

Các mối quan hệ và khả năng kết nối với người khác có ảnh hưởng đáng kể đến đời sống tinh thần của mỗi người. Dù thường được xem là một hoạt động mang tính cá nhân, đọc sách, đặc biệt là tiểu thuyết, lại có thể giúp chúng ta hiểu người khác hơn, đồng cảm tốt hơn và xây dựng những kết nối xã hội sâu sắc hơn.

Điều này bắt đầu từ khi còn nhỏ. Trong giai đoạn 4-6 tuổi, trẻ phát triển khả năng hiểu rằng người khác có suy nghĩ, niềm tin và cảm xúc khác với mình. Theo Mar, trẻ được tiếp xúc với nhiều sách truyện thường tiến bộ hơn ở cột mốc này so với những trẻ đọc ít sách.

Một phân tích tổng hợp năm 2025 dựa trên 21 nghiên cứu cho thấy trẻ đọc nhiều truyện có xu hướng đồng cảm tốt hơn. Mối quan hệ này dường như cũng diễn ra theo cả hai chiều. Khả năng đọc hiểu tốt có thể dự đoán mức độ đồng cảm sau này, trong khi sự đồng cảm cũng liên quan đến khả năng đọc tốt hơn.

Tiểu thuyết không chỉ giúp người đọc bước vào thế giới của nhân vật mà còn rèn khả năng thấu hiểu, đồng cảm và nhìn nhận người khác từ nhiều góc độ. Ảnh: Efrem Efre/Pexels.

Theo Nick Buttrick, trợ lý giáo sư tâm lý học tại Đại học Wisconsin-Madison (Mỹ), khi đọc tiểu thuyết, chúng ta phải tự hình dung thế giới và nhân vật trong câu chuyện. Người đọc cũng liên tục tiếp cận những góc nhìn khác nhau và thử đặt mình vào vị trí của các nhân vật.

Raymond Mar, Giáo sư tâm lý học tại Đại học York ở Toronto (Canada), cho rằng quá trình này giúp con người hiểu rõ hơn trải nghiệm của bản thân cũng như những người có hoàn cảnh rất khác mình. Đọc truyện cũng tạo ra khoảng thời gian để suy ngẫm, nhìn lại những điều diễn ra trong cuộc sống.

Từ đó, tiểu thuyết tạo ra một "mô phỏng" phức tạp về cách con người suy nghĩ và cảm nhận trong các mối quan hệ xã hội. Những trải nghiệm này có thể giúp người đọc hiểu người khác tốt hơn trong đời thực.

Sức mạnh của việc kể chuyện

Một phần lợi ích của tiểu thuyết có thể đến từ chính cách câu chuyện được xây dựng.

Các nghiên cứu hình ảnh não bộ cho thấy những vùng não được kích hoạt khi con người hiểu một câu chuyện có sự giao thoa với các vùng liên quan đến khả năng suy đoán suy nghĩ và cảm xúc của người khác. Nói cách khác, khi theo dõi câu chuyện và nhân vật, chúng ta có thể đang sử dụng một phần mạng lưới não bộ tương tự như khi cố gắng hiểu người xung quanh.

Keira Knightley trong vai Elizabeth Bennet trong phim chuyển thể từ tiểu thuyết Kiêu hãnh và định kiến. Ảnh: Universal Pictures.

Phim ảnh và truyền hình cũng có thể tạo ra những tác động tương tự. Tuy nhiên, đọc sách đòi hỏi người đọc tự xây dựng thế giới trong đầu. Theo Buttrick, hình ảnh, không gian và nhân vật không được đưa sẵn trước mắt mà phải được chính người đọc tưởng tượng.

Việc bỏ thêm công sức này có thể khiến trải nghiệm đọc trở nên đặc biệt hơn. Những nhân vật yêu thích trong sách thậm chí có thể mang lại cảm giác kết nối, ngay cả khi người đọc không thể gặp bạn bè hoặc những người thân quen.

Đọc sách cũng không nhất thiết phải là một hoạt động đơn độc. Các câu lạc bộ sách, nhóm đọc chung và cộng đồng như BookTok tạo cơ hội để mọi người trao đổi về những gì mình đọc. Theo Buttrick, khi thảo luận về một nhân vật với người khác, chúng ta không chỉ suy nghĩ về nhân vật đó mà còn hiểu thêm cách người khác nhìn nhận nhân vật đó.

Tiểu thuyết cho phép những điều khác biệt xảy ra

Ngoài khả năng nhận thức xã hội, tiểu thuyết còn có thể mở rộng cách con người nhìn thế giới. Những tác giả giỏi thường quan sát tinh tế bản chất con người và đưa độc giả đến những trải nghiệm, hoàn cảnh hoặc cách suy nghĩ nằm ngoài vùng quen thuộc.

Buttrick cho rằng đọc sách là cách tiếp xúc với sự khác biệt, từ một kiểu tư duy, nơi chốn cho đến cách nhìn thế giới khác. Chính những khác biệt đó có thể khiến trải nghiệm đọc trở nên đáng giá.

Trong nghiên cứu năm 2022 với hơn 5.000 người, Buttrick và các đồng nghiệp phát hiện những người từng đọc nhiều tiểu thuyết văn học khi còn nhỏ có xu hướng trở thành người trưởng thành với thế giới quan phức tạp hơn. Họ có xu hướng nhìn nhận vấn đề đa chiều hơn, hiểu rõ sự phức tạp trong tâm lý con người và cởi mở hơn trước những quan điểm khác với mình.

Việc tự hình dung câu chuyện trong tiểu thuyết giúp người đọc chủ động tiếp cận nhiều góc nhìn khác nhau. Ảnh: Dario Fernandez Ruz/Pexels.

Theo Buttrick, nếu muốn xây dựng một xã hội nơi mỗi người được nhìn nhận như một cá nhân riêng biệt, việc hiểu rằng thế giới và con người vốn phức tạp là điều quan trọng.

Dù vậy, việc nghiên cứu tác động của đọc sách không đơn giản. Đọc sách chỉ là một phần trong đời sống, và những người có nhiều thời gian, điều kiện hoặc hứng thú với việc đọc thường cũng có những khác biệt khác về hoàn cảnh sống.

Những lợi ích của việc đọc có thể cần thời gian để tích lũy. Điều kiện kinh tế và trình độ học vấn của gia đình cũng ảnh hưởng đáng kể đến thói quen đọc. Tuy nhiên, một nghiên cứu năm 2025 trên hơn 14.000 học sinh cho thấy đọc sách để giải trí mang lại lợi ích rõ rệt, đặc biệt với những trẻ có cha mẹ có trình độ học vấn thấp hơn.

Theo Mar, những tác phẩm nghệ thuật được yêu thích lâu dài thường chạm đến một điều gì đó rất con người, ngay cả khi chính chúng ta chưa hoàn toàn hiểu được điều đó.