Lời khuyên 'sống còn' giúp hộ kinh doanh tránh cú sốc chuyển đổi thuế

Việc bỏ thuế khoán gây nhiều băn khoăn, lo lắng cho các hộ kinh doanh. Ảnh: Hoàng Anh

Tuy nhiên, trước ngưỡng cửa năm 2026, hàng triệu hộ kinh doanh vẫn đang đối mặt với những "khoảng trống" về pháp lý và nỗi lo rủi ro hành chính.

TheLEADER có buổi trao đổi với ông Lê Văn Tuấn, chuyên gia thuế, Giám đốc Công ty TNHH Kế toán Thuế Keytas, xoay quanh vấn đề này.

Thời gian qua, dư luận đang rất “nóng” về câu chuyện xóa bỏ thuế khoán, chuyển sang kê khai thuế đối với hộ kinh doanh. Dưới góc nhìn của một chuyên gia thuế, ông nhìn nhận sự chuyển đổi này thể hiện tư duy luật pháp thế nào trong quản lý kinh tế?

Ông Lê Văn Tuấn: Trước đây, khi hộ kinh doanh còn sử dụng hóa đơn giấy, việc kiểm soát doanh thu và tuân thủ sổ sách kế toán gây khó khăn cho cả cơ quan thuế và hộ kinh doanh. Do đó, chúng ta đã có một giai đoạn dài thực hiện chính sách thuế khoán.

Chính sách thuế khoán đã tạo ra một môi trường kinh doanh thuận lợi cho hộ kinh doanh với chi phí tuân thủ thấp nhất. Bởi hộ kinh doanh không phải thực hiện đầy đủ nghĩa vụ hóa đơn, chứng từ, sổ sách kế toán như doanh nghiệp.

Tuy nhiên, chính sách thuế khoán cũng tạo ra một vùng xám dữ liệu kinh tế, khi mà mọi số liệu chỉ là con số ước tính, trong khi doanh thu của hộ kinh doanh có thể cao hơn nhiều lần.

Ông Lê Văn Tuấn, chuyên gia thuế, Giám đốc Công ty TNHH Kế toán Thuế Keytas. Ảnh: Nvcc.

Do đó, việc bỏ thuế khoán và chuyển sang thuế kê khai theo doanh thu thực tế là cần thiết. Bởi lẽ, ở khía cạnh quản lý vĩ mô, Nhà nước cần số liệu thực tế để đánh giá tình hình kinh tế đất nước và có giải pháp hỗ trợ khi cần thiết.

Ngoài ra, việc hộ kinh doanh không tuân thủ đầy đủ nghĩa vụ hóa đơn, sổ sách kế toán để xác minh nguồn gốc hàng hóa cũng tạo ra kẻ hở để hàng giả, hàng độc hại lưu thông trên thị trường.

Điều quan trọng, Nhà nước lo ngại đất nước mắc kẹt lại ở ngưỡng thu nhập trung bình, nên đang đưa ra tầm nhìn dài hạn để có thể vượt bẫy thu nhập trung bình. Nâng cao năng suất lao động là yếu tố then chốt. Do đó, minh bạch dữ liệu một khu vực kinh tế tư nhân (vốn là vùng xám lâu nay) là yêu cầu cấp thiết.

Nhiều lợi ích của việc bỏ thuế khoán và sử dụng hóa đơn điện tử khởi tạo từ máy tính tiền đã được Bộ Tài chính chỉ ra. Tuy nhiên, trên thực tế, không ít hộ kinh doanh cảm thấy băn khoăn, lo lắng, thậm chí tỏ ra không hài lòng về chính sách thuế mới. Dựa trên kinh nghiệm tư vấn chính sách, pháp luật về thuế, ông có thể chỉ ra những điều gì đang khiến hộ kinh doanh lo lắng?

Ông Lê Văn Tuấn: Như đã nói ở trên, hộ kinh doanh đã có một giai đoạn dài hưởng lợi từ chính sách thuế khoán và họ đã quen với điều đó.

Khi thực hiện một chính sách thuế mới, họ cần thời gian để thích nghi. Thông thường, giai đoạn thích nghi và chuyển tiếp diễn ra trong khoảng 1,5 – 2 năm. Tuy nhiên, hiện nay, thời gian thích nghi đối với hộ kinh doanh là quá ngắn.

Chưa kể, chính sách thuế dành cho hộ kinh doanh chưa được định hình rõ ràng và đến nay các văn bản hướng dẫn chính sách kế toán, thuế dành cho hộ kinh doanh còn chưa được thông qua.

Sự mơ hồ này gây khó khăn cho hộ kinh doanh, bởi họ chưa định hình được họ cần chuẩn bị gì, cần làm gì hay được lựa chọn gì để tuân thủ chính sách thuế.

Ngoài ra, các vấn đề tồn động do ảnh hưởng bởi chính sách thuế khoán trước đây chưa được giải quyết triệt để, như hàng tồn kho không có hóa đơn, chứng từ sẽ được xử lý ra sao; liệu cơ quan thuế có truy thu thuế giai đoạn khoán trước đây nếu doanh thu kê khai lớn hơn doanh thu khoán…

Đến nay, cơ quan thuế vẫn chưa đưa ra quan điểm cho các vấn đề mà hộ kinh doanh quan tâm và lo lắng.

Tương lai, khi phải thực hiện đầy đủ chính sách hóa đơn điện tử, hộ kinh doanh lo ngại các khoản phạt vô định từ sự thiếu hiểu biết của họ. Đôi khi, họ không cố tình trốn thuế, nhưng gặp khó khăn khi xuất hóa đơn đúng thời điểm theo quy định. Liệu cơ quan thuế có xem xét hành vi của họ để giảm nhẹ tình tiết xử phạt không?

Về cơ bản, người ta có xu hướng lo lắng về những điều ngoài sự hiểu biết của họ. Hộ kinh doanh cũng vậy, họ lo ngại những điều họ không biết sẽ phát sinh rủi ro những khoản phạt khi họ chưa kịp thích nghi chính sách thuế mới.

Những lo lắng đó theo ông có thực sự chính đáng? Ông có đề xuất gì để hỗ trợ hộ kinh doanh thực hiện việc kê khai thuế và sử dụng hóa đơn điện tử một cách hiệu quả?

Ông Lê Văn Tuấn: Thực tế còn quá nhiều điều chưa rõ ràng với hộ kinh doanh, nên những lo lắng của hộ kinh doanh là hoàn toàn chính đáng. Trước mắt, cơ quan thuế cần thể hiện quan điểm trong những vấn đề mà hộ kinh doanh đang quan tâm và thể hiện sự đồng hành, hướng dẫn hộ kinh doanh trong giai đoạn thích nghi, thay vì sử dụng các khoản phạt với họ.

Khi một giai đoạn mới bắt đầu, thì những cơ hội mới cũng được mở ra. Việc chủ động sử dụng hóa đơn điện tử cũng có thể là một lợi thế của hộ kinh doanh trước các đối thủ cạnh tranh. Bởi lẽ, khách hàng của hộ kinh doanh là doanh nghiệp, và hộ kinh doanh khác thì họ cũng cần hóa đơn điện tử để được tính chi phí.

Để sử dụng hóa đơn điện tử hiệu quả, hộ kinh doanh cần hiểu rằng, nguyên tắc công việc là luôn cố gắng làm một lần và tận dụng kết quả công việc đó để phục vụ cho những công việc khác. Điều này sẽ giúp tối ưu thời gian và chi phí vận hành của hộ kinh doanh.

Ví dụ cụ thể, hộ kinh doanh nên tận dụng máy bán hàng và thu tiền chuyển khoản qua mã QR, hoặc thanh toán chuyển khoản. Khi đó, dòng tiền vào tài khoản sẽ được tận dụng để xuất hóa đơn điện tử cho khách hàng.

Sau đó, dữ liệu hóa đơn điện tử sẽ được máy bán hàng tự động lấy dữ liệu và chuẩn bị sổ sách theo quy định. Việc sử dụng đồng bộ hóa đơn điện tử đầu vào, đầu ra cũng giúp ứng dụng Etax Mobile tạo lập tờ khai thuế khuyến nghị cho hộ kinh doanh. Với quy trình này, hộ kinh doanh không phải lo ngại việc xuất hóa đơn điện tử hay bị phạt hành vi xuất hóa đơn không đúng quy định.

Nhưng nếu hộ kinh doanh thu tiền mặt, không sử dụng phần mềm, rõ ràng hộ kinh doanh phải làm từng bước, mất thời gian hơn và cũng tạo ra nhiều rủi ro tuân thủ hơn.

Quy định mới nâng ngưỡng doanh thu không chịu thuế của hộ kinh doanh lên 500 triệu đồng và cho phép trừ chi phí như doanh nghiệp, kết hợp với ưu đãi miễn thuế 2 năm cho doanh nghiệp chuyển đổi từ hộ kinh doanh. Ông đánh giá sao về mức 500 triệu đồng? Liệu mức này có quá thấp hay đã hợp lý, khi hộ kinh doanh có thể lựa chọn hình thức đóng thuế dựa trên lợi nhuận?

Ông Lê Văn Tuấn: Trước đây, ngưỡng doanh thu không chịu thuế là 100 triệu đồng/năm. Việc nâng ngưỡng doanh thu chịu thuế lên 500 triệu đồng/năm là một bước tiến lớn, thể hiện sự quan tâm và lắng nghe của Bộ tài chính.

Với nghĩa vụ thuế của hộ kinh doanh, họ cần thực hiện hai loại thuế, bao gồm thuế giá trị gia tăng và thuế thu nhập cá nhân.

Về mặt nguyên tắc, thuế giá trị gia tăng là thuế của người tiêu dùng phải trả thông qua giá bán của hộ kinh doanh. Với nghĩa vụ thuế này, hộ kinh doanh cần thực hiện, bất kể doanh thu bao nhiêu và không quan tâm lãi lỗ của hộ kinh doanh.

Nhưng với nghĩa vụ thuế thu nhập cá nhân, nguyên tắc cơ bản là hộ kinh doanh phải có lãi để đóng thuế, lỗ không phải đóng thuế.

Xét trên nguyên tắc thuế, ngưỡng 500 triệu đồng là dùng để xem xét nghĩa vụ thuế thu nhập cá nhân. Tuy nhiên, với 500 triệu đồng, rõ ràng là hộ kinh doanh chưa có lãi để thực hiện nghĩa vụ thuế. Với đa số ngành nghề, muốn có lãi, họ cần có doanh thu tối thiểu 1 tỷ đồng, bởi lẽ biên lợi nhuận thông thường chỉ quanh 10-15%, chưa kể chi phí vận hành của hộ kinh doanh.

Do đó, ngưỡng 500 triệu đồng là chưa hợp lý để thực hiện nghĩa vụ thuế thu nhập cá nhân.

Mặt khác, ngưỡng 500 triệu đồng đã được quốc hội thông qua, do đó, biện pháp khả dĩ nhất bây giờ là chúng ta đề xuất, ngưỡng miễn 500 triệu đồng, chỉ tính phần vượt, và áp dụng cho cả hai loại thuế. Điều này giúp hài hòa lợi ích và công bằng khi thực hiện nghĩa vụ thuế.

Việc áp dụng tính thuế phần vượt cho cả hai loại thuế sẽ giúp chính sách thuế được công bằng hơn giữa hộ kinh doanh dưới ngưỡng và trên ngưỡng chịu thuế, cũng giúp nghĩa vụ thuế của hộ kinh doanh công bằng hơn, hay chính sách thuế được thực hiện dễ dàng hơn.

Nếu chỉ áp dụng ngưỡng 500 triệu đồng và trừ phần thu nhập miễn thuế với thuế thu nhập cá nhân, mà không cho trừ phần thu nhập miễn thuế với thuế giá trị gia tăng, vô tình đẩy nghĩa vụ thuế thu nhập cá nhân vào tình huống bất hợp lý.

Theo ông, đâu là những rủi ro lớn nhất đối với các hộ kinh doanh chuyển đổi sang kê khai thuế?

Ông Lê Văn Tuấn: Khi thực hiện chính sách thuế mới, hộ kinh doanh đang thiếu thời gian thích nghi. Do đó, rủi ro lớn nhất đối với hộ kinh doanh là họ chưa kịp trang bị kiến thức thuế phù hợp với giai đoạn kê khai. Điều này tạo ra các rủi ro về các khoản phạt trong quá trình thực hiện việc tuân thủ chính sách thuế.

Hóa đơn, chứng từ cũng là một rào cản với hộ kinh doanh. Bởi theo dự kiến, hộ kinh doanh nhóm 3 với doanh thu từ 3 tỷ đồng trở lên phải thực hiện nghĩa vụ thuế theo 17% lợi nhuận, hoặc với doanh thu từ 50 tỷ đồng, phải thực hiện nghĩa vụ thuế 20% lợi nhuận.

Các khoản phạt cho hành vi xuất hóa đơn không đúng thời điểm, hoặc không xuất hóa đơn sẽ là một gánh nặng trong quá trình kinh doanh. Đây là lo lắng lớn nhất của hộ kinh doanh.

Hay chứng từ chứng minh chi phí được trừ, họ cần thời gian để thích nghi, nên giai đoạn đầu khó tránh khỏi việc nhiều khoản chi phí không được chấp nhận.

Ngoài ra, sự đa dạng của mô hình hộ kinh doanh cũng là một rào cản. Bởi với mô hình này, đang tồn tại một bộ phận lớn hộ kinh doanh lớn tuổi tham gia kinh doanh. Việc tiếp nhận sự thay đổi chính sách hay sự thay đổi của công nghệ, hiển nhiên là không được như giới trẻ. Điều này tạo ra áp lực lớn cho bộ phận hộ kinh doanh này.

Nếu phải đưa ra một lời khuyên "sống còn" cho các hộ kinh doanh trong kỳ chuyển đổi từ 2025 sang 2026, ông sẽ nhấn mạnh vào điều gì để họ không chỉ tuân thủ đúng mà còn tối ưu được dòng tiền?

Ông Lê Văn Tuấn: Lời khuyên tốt nhất dành cho hộ kinh doanh là tâm thế. Bước sang năm 2026, hộ kinh doanh cần có tâm thế cởi mở và cần mở lòng để tiếp nhận kiến thức mới.

Xã hội Việt Nam đang thay đổi từng ngày, chúng ta chỉ có thể thích nghi và tận dụng công nghệ để tối ưu hoạt động kinh doanh trong thời đại mới.

Hộ kinh doanh nên sử dụng máy tính tiền và hóa đơn điện tử trong quá trình kinh doanh.

Khi đó, việc thu tiền sẽ được tự động, xuất hóa đơn tự động, phần mềm tự kết xuất dữ liệu cho các sổ sách kế toán theo quy định, ứng dụng Etax Mobile có thể tạo tờ khai thuế giúp hộ kinh doanh và hộ kinh doanh cũng nộp thuế qua ứng dụng Etax Mobile…

Hầu hết quy trình trong quá trình kinh doanh được tự động hóa, giúp hộ kinh doanh giảm thiểu các khoản phạt trong quá trình kinh doanh. Đồng thời, cũng giúp hộ kinh doanh minh bạch dòng tiền, quản lý được dòng tiền và xác định được chính xác kết quả kinh doanh, thay vì rơi vào hoàn cảnh lấy công làm lời như trước đây.

Xin cảm ơn ông!

Phạm Sơn