Lời quảng cáo lợi ích sức khỏe trên sữa công thức phải có căn cứ khoa học

Khi những tuyên bố về phát triển trí não, tăng cường miễn dịch có thể chi phối quyết định mua hàng, việc yêu cầu doanh nghiệp chứng minh bằng khoa học và kiểm soát quảng cáo trở nên cần thiết.

Thông điệp trên bao bì có thể định hướng quyết định mua hàng

Quốc hội đang bàn về sửa đổi Luật An toàn thực phẩm (ATTP), một vấn đề cần được nhìn nhận thẳng thắn là tình trạng doanh nghiệp đưa ra những công bố về lợi ích dinh dưỡng, sức khỏe trên nhãn và quảng cáo thực phẩm mà người tiêu dùng khó có khả năng kiểm chứng.

Thực tế về sữa công thức là một ví dụ đáng chú ý. Cuối năm 2025 và đầu năm 2026, nhiều hãng sữa đã thu hồi các lô sản phẩm do lo ngại nguy cơ nhiễm cereulide - độc tố do vi khuẩn Bacillus cereus sinh ra. Dầu ARA được sử dụng trong một số sản phẩm là nguồn nguyên liệu nghi nhiễm độc tố. Cereulide có khả năng chịu nhiệt cao, có thể gây nôn, đau bụng, tiêu chảy và khiến trẻ nhỏ mất nước nhanh.

WHO cho biết sản phẩm thu hồi đã tới 99 quốc gia và vùng lãnh thổ.

Các công bố lợi ích sức khỏe trên sữa công thức cần được kiểm chứng bằng bằng chứng khoa học. Ảnh minh họa/AI-VT.

Các công bố lợi ích sức khỏe trên sữa công thức cần được kiểm chứng bằng bằng chứng khoa học. Ảnh minh họa/AI-VT.

Sự cố cho thấy niềm tin vào thương hiệu không thể thay thế kiểm soát chất lượng. Nhưng còn câu hỏi khác: Những lời quảng cáo công dụng có thực sự dựa trên bằng chứng khoa học?

Một nghiên cứu quốc tế công bố năm 2023 trên BMJ - tạp chí y khoa lâu đời và có ảnh hưởng trong lĩnh vực nghiên cứu, thực hành và chính sách y tế - do các nhà khoa học thuộc Đại học Imperial College London thực hiện, đã khảo sát 757 sản phẩm sữa công thức tại 15 quốc gia. Trong số 608 sản phẩm có công bố dinh dưỡng hoặc sức khỏe, chỉ 26% đưa ra tài liệu khoa học cụ thể để hỗ trợ các công bố này. Đáng chú ý, trong các thử nghiệm lâm sàng được trích dẫn, 88% có tài trợ từ ngành sữa công thức hoặc tác giả thuộc ngành này.

Kết quả nghiên cứu đặt ra vấn đề không chỉ về mức độ minh bạch của các công bố, mà còn về tính xác thực của mối liên hệ giữa thành phần sản phẩm và lợi ích sức khỏe được quảng cáo. Chẳng hạn, việc sữa có DHA không đồng nghĩa sản phẩm đã chứng minh được khả năng giúp trẻ phát triển trí não tốt hơn; tương tự, sự hiện diện của HMO cũng không tự động chứng minh được tuyên bố tăng cường miễn dịch. Có một thành phần trong sản phẩm và có bằng chứng khoa học chứng minh thành phần đó mang lại lợi ích sức khỏe cụ thể là hai vấn đề khác nhau.

Thông điệp “hỗ trợ phát triển trí não”, “tăng cường đề kháng” dễ tác động đến tâm lý cha mẹ.

Một phân tích gộp do các nhà nghiên cứu thuộc Đại học Oxford (Anh) công bố năm 2017, tổng hợp dữ liệu từ 17 nghiên cứu về tác động của công bố sức khỏe trên nhãn thực phẩm, cho thấy những sản phẩm có thông tin này có khả năng được lựa chọn mua hoặc tiêu thụ cao hơn so với sản phẩm tương tự không có công bố. Kết quả cho thấy thông điệp về lợi ích sức khỏe trên bao bì có thể tác động đáng kể đến lựa chọn của người tiêu dùng.

77 quốc gia đã hạn chế công bố dinh dưỡng và sức khỏe

Trước nguy cơ các tuyên bố về lợi ích dinh dưỡng, sức khỏe gây hiểu lầm, nhiều quốc gia đã đưa ra quy định kiểm soát. Báo cáo của WHO năm 2026 về thực thi Luật quốc tế về tiếp thị các sản phẩm thay thế sữa mẹ cho biết 77 quốc gia đã ban hành quy định hạn chế công bố dinh dưỡng và sức khỏe đối với sản phẩm dành cho trẻ sơ sinh, trẻ nhỏ.

Phạm vi áp dụng ở mỗi quốc gia khác nhau. Bangladesh áp dụng quy định đối với trẻ đến 60 tháng tuổi; Lào, Philippines và một số nước khác áp dụng đến 36 tháng; Myanmar và Thái Lan áp dụng đến 24 tháng. Tại EU, sữa công thức dành cho trẻ dưới 12 tháng tuổi không được sử dụng các công bố này.

Bangladesh cấm các công bố dinh dưỡng và sức khỏe trên nhãn, trong truyền thông và quảng cáo sản phẩm dành cho trẻ đến 60 tháng tuổi; bao bì được thiết kế tối giản hơn.

Hạn chế công bố không có nghĩa là loại bỏ thông tin dinh dưỡng trên bao bì. Ngược lại, nhãn sản phẩm vẫn phải thể hiện thành phần, giá trị dinh dưỡng, nhóm tuổi, hướng dẫn sử dụng và cảnh báo an toàn. Điều cần kiểm soát là những tuyên bố về lợi ích sức khỏe mà người mua khó có khả năng tự kiểm chứng.

 Sữa công thức Lactogen 1 tại Bangladesh trước và sau khi áp dụng quy định hạn chế tiếp thị sản phẩm thay thế sữa mẹ và cấm các công bố dinh dưỡng và khuyến cáo sức khỏe. Ảnh:Alive & Thrive.

Sữa công thức Lactogen 1 tại Bangladesh trước và sau khi áp dụng quy định hạn chế tiếp thị sản phẩm thay thế sữa mẹ và cấm các công bố dinh dưỡng và khuyến cáo sức khỏe. Ảnh:Alive & Thrive.

Việt Nam cần chuyển hướng dẫn thành quy định bắt buộc

Tại Việt Nam, các công bố về lợi ích dinh dưỡng và sức khỏe trên sản phẩm dành cho trẻ nhỏ cũng là vấn đề đáng quan tâm. Báo cáo của Access to Nutrition Initiative (ATNI) năm 2023 cho thấy 100% nhãn bao bì và 87% quảng cáo sản phẩm dinh dưỡng dành cho trẻ nhỏ được khảo sát có công bố dinh dưỡng hoặc khuyến cáo sức khỏe.

Alive & Thrive (Dự án toàn cầu nhằm cải thiện tình trạng dinh dưỡng cho bà mẹ và trẻ nhỏ) cũng cho biết nghiên cứu của UNICEF và Alive & Thrive trên 245 sản phẩm thức ăn bổ sung ghi nhận 55% có công bố dinh dưỡng, 36% có công bố chức năng dinh dưỡng và 2% có công bố giảm nguy cơ bệnh tật.

Khảo sát của UNICEF trên 100 bà mẹ có con từ 6-24 tháng tuổi cho thấy 81% quyết định mua sản phẩm vì công bố dinh dưỡng, 64% bị ảnh hưởng bởi công bố sức khỏe và 76% xem những thông tin này trên nhãn. Những con số trên cho thấy các công bố dinh dưỡng, sức khỏe không chỉ là thông tin giới thiệu sản phẩm mà còn có thể tác động trực tiếp đến lựa chọn và chi tiêu của gia đình.

Việt Nam đã có TCVN 14429:2025 hướng dẫn không sử dụng công bố dinh dưỡng và công bố khuyến cáo sức khỏe đối với thực phẩm dành cho trẻ sơ sinh, trẻ nhỏ. Tuy nhiên, cần cụ thể hóa thành quy định bắt buộc trên nhãn, quảng cáo, truyền thông, hình ảnh tiếp thị và các kênh bán hàng trực tuyến.

Cha mẹ không có điều kiện thẩm định từng nghiên cứu mà nhà sản xuất viện dẫn. Vì vậy, không thể chỉ trông chờ người mua đọc nhãn kỹ hơn. Doanh nghiệp phải chịu trách nhiệm về căn cứ khoa học của các tuyên bố lợi ích sức khỏe, trong khi cơ quan quản lý cần đặt ra những giới hạn rõ ràng để ngăn chặn thông tin gây hiểu lầm.

Việc kiểm soát các công bố cũng cần đi cùng yêu cầu bảo đảm thông tin thiết yếu cho người tiêu dùng. Cha mẹ vẫn cần được cung cấp đầy đủ thông tin về thành phần, giá trị dinh dưỡng, độ tuổi phù hợp và cách sử dụng an toàn. Đồng thời, thông tin tiếp thị không được tạo ấn tượng rằng sản phẩm thay thế sữa mẹ mang lại lợi ích tương đương.

TS Angela Pratt, Trưởng đại diện WHO tại Việt Nam, nhấn mạnh: “Các tuyên bố dinh dưỡng, sức khỏe phải có bằng chứng khoa học, không gây hiểu lầm”. Đây cũng là nguyên tắc cần được cụ thể hóa thành những quy định có tính bắt buộc, để người tiêu dùng có cơ sở lựa chọn và doanh nghiệp phải chịu trách nhiệm với những lợi ích mà mình công bố.

Thanh Hằng

Nguồn VietTimes: https://viettimes.vn/loi-quang-cao-loi-ich-suc-khoe-tren-sua-cong-thuc-phai-co-can-cu-khoa-hoc-post208535.html