Giữ lửa cho ngành hạt nhân: Chuyện đào tạo thế hệ kế cận
Từ những nhà khoa học đặt nền móng đến các nhà nghiên cứu trẻ hôm nay, ngành năng lượng nguyên tử Việt Nam đứng trước bài toán chuẩn bị đội ngũ kế cận. Không chỉ là đào tạo chuyên môn, đó còn là câu chuyện về văn hóa an toàn, môi trường nghiên cứu và sự trao truyền tri thức giữa các thế hệ.
Hạt nhân là lĩnh vực đòi hỏi thời gian đào tạo kéo dài hàng chục năm, nơi kinh nghiệm nghề nghiệp và tri thức tích lũy quan trọng không kém kiến thức trong sách vở. Khi Việt Nam chuẩn bị cho giai đoạn phát triển mới của lĩnh vực năng lượng nguyên tử, câu chuyện đặt ra không chỉ là đào tạo thêm nhân lực, mà còn là làm thế nào để những kinh nghiệm, phương pháp nghiên cứu và văn hóa nghề nghiệp được trao truyền giữa các thế hệ.
Từ những nhà khoa học đặt nền móng như GS. Nguyễn Đình Tứ, GS. Cao Chi, GS. Phạm Duy Hiển, GS. Trần Hữu Phát đến các lớp cán bộ, nghiên cứu viên được đào tạo sau này, hành trình truyền lửa cho ngành năng lượng nguyên tử Việt Nam vẫn đang tiếp diễn theo nhiều cách khác nhau.
Bài toán nhân lực cho giai đoạn phát triển mới
Từ nền tảng do các thế hệ đi trước xây dựng, Việt Nam từng bước phát triển đội ngũ nhân lực cho lĩnh vực năng lượng nguyên tử thông qua các chương trình đào tạo trong và ngoài nước. Tuy nhiên, thách thức hiện nay không chỉ nằm ở việc bổ sung nhân lực cho các chương trình tương lai, mà còn ở khả năng duy trì nguồn kế cận cho các lĩnh vực nghiên cứu và ứng dụng hạt nhân.
Đặc biệt, trong giai đoạn chuẩn bị cho dự án điện hạt nhân Ninh Thuận, hàng trăm cán bộ, kỹ sư và sinh viên được cử ra nước ngoài học tập và thực hành.

Các giáo sư, tiến sĩ, nhà nghiên cứu ngành năng lượng nguyên tử chụp ảnh cùng gia đình GS. Cao Chi tại Thư viện Cao Chi - Viện Khoa học và Kỹ thuật hạt nhân. (Ảnh: Viện KH&KTHN)
Theo TS. Trần Chí Thành, Viện trưởng Viện Năng lượng nguyên tử Việt Nam (VINATOM), nguồn nhân lực được đào tạo cho chương trình điện hạt nhân gồm khoảng 400 người tại Nga, 100 người tại Nhật Bản và gần 100 người tại các quốc gia khác. Đây là đội ngũ được chuẩn bị cho một chương trình điện hạt nhân cụ thể với các chuyên ngành liên quan đến công nghệ lò phản ứng, vận hành, kỹ thuật, an toàn và quản lý.
Tuy nhiên, khi dự án Ninh Thuận dừng triển khai vào năm 2016, con đường nghề nghiệp của nhiều người cũng thay đổi. Một số tiếp tục làm việc tại các cơ quan nghiên cứu trong nước, một số chuyển sang lĩnh vực khác, trong khi có người lựa chọn phát triển sự nghiệp ở nước ngoài.
Số người từng được đào tạo không đồng nghĩa với việc Việt Nam đang sở hữu ngay một đội ngũ sẵn sàng đáp ứng mọi yêu cầu của chương trình điện hạt nhân trong tương lai. Sau nhiều năm, trình độ chuyên môn, kinh nghiệm thực tế cũng như khả năng tiếp cận công nghệ của những người từng được đào tạo cần được đánh giá lại.
Tuy nhiên, đây vẫn là nguồn nhân lực chất lượng cao đã được đầu tư bằng nhiều năm học tập, thực hành và kinh phí đáng kể. Nếu không được kết nối và phát huy hiệu quả, phần tri thức và kinh nghiệm tích lũy từ quá trình đào tạo đó có nguy cơ bị mai một theo thời gian.
Nhưng bài toán của ngành không chỉ là tận dụng đội ngũ đã được đào tạo, ngành năng lượng nguyên tử còn đối mặt với một thách thức khác là nguồn tuyển đầu vào. TS. Thành cho biết, trong khoảng một thập kỷ trở lại đây, việc tuyển sinh vào các ngành vật lý và kỹ thuật hạt nhân không thật sự thuận lợi, ảnh hưởng trực tiếp đến đội ngũ nghiên cứu trong tương lai.
Khác với nhiều lĩnh vực khác, để đào tạo một chuyên gia hạt nhân thường cần nhiều năm học tập, thực hành và tích lũy kinh nghiệm. Vì vậy, sự sụt giảm ở đầu vào hôm nay có thể tạo ra khoảng trống về nhân lực trong nhiều năm sau.
Theo TS. Thành, muốn thu hút người trẻ theo đuổi lĩnh vực này cần có chính sách học bổng, thu nhập và cơ chế tuyển dụng phù hợp để họ yên tâm lựa chọn và gắn bó lâu dài với nghề.
Trong khi đó, nhu cầu nhân lực của ngành năng lượng nguyên tử không chỉ gắn với câu chuyện điện hạt nhân. Hằng ngày, các kỹ thuật hạt nhân và bức xạ vẫn đang được sử dụng trong điều trị ung thư, sản xuất dược chất phóng xạ, chiếu xạ nông sản, kiểm tra chất lượng vật liệu trong công nghiệp hay nghiên cứu khoa học. Điều đó đồng nghĩa với việc ngành cần một đội ngũ đa dạng, từ các nhà nghiên cứu, kỹ sư công nghệ, chuyên gia an toàn bức xạ đến lực lượng pháp quy và vận hành các cơ sở ứng dụng.
Đó cũng là lý do việc phát triển nhân lực hạt nhân cần được nhìn nhận như một quá trình lâu dài, kéo dài suốt vòng đời nghề nghiệp của người làm khoa học. Như nhận định của TS. Thành, nhân lực trong lĩnh vực này phải liên tục học tập và rèn luyện vì công nghệ, phương pháp nghiên cứu và các tiêu chuẩn kỹ thuật luôn thay đổi.
Con người là nền tảng của ngành hạt nhân
Trong ngành năng lượng nguyên tử, trình độ chuyên môn là điều kiện cần nhưng chưa đủ. Khác với nhiều lĩnh vực khoa học khác, hoạt động liên quan đến hạt nhân và bức xạ đòi hỏi yêu cầu rất cao về an toàn, trách nhiệm và tính kỷ luật.
Đối với chuyên gia về an toàn và pháp quy hạt nhân TS. Lê Chí Dũng, nguyên Phó Cục trưởng Cục An toàn bức xạ và hạt nhân, yếu tố con người giữ vai trò quyết định trong công tác bảo đảm an toàn. Bên cạnh kiến thức chuyên môn, người làm việc trong lĩnh vực này cần được rèn luyện khả năng làm việc nhóm, tuân thủ quy trình và chịu trách nhiệm với từng công việc được giao.
Theo ông, trong môi trường có yêu cầu an toàn nghiêm ngặt, kinh nghiệm cá nhân không thể thay thế quy định kỹ thuật, sự phản biện từ đồng nghiệp hoặc những cảnh báo từ hệ thống giám sát.
Các hướng dẫn của Cơ quan Năng lượng nguyên tử quốc tế (IAEA) cũng coi văn hóa an toàn là một trong những nền tảng quan trọng của mọi chương trình hạt nhân. Điều đó bao gồm thái độ luôn đặt câu hỏi, khả năng nhận diện rủi ro, sự thận trọng trong công việc, giao tiếp cởi mở và học hỏi liên tục.
Theo các chuyên gia, văn hóa an toàn không thể hình thành chỉ bằng các khóa huấn luyện hay các quy định hành chính. Nó phải trở thành một phần trong thói quen làm việc hằng ngày của từng cá nhân và tập thể.
Từ văn hóa an toàn đến năng lực nghiên cứu, yếu tố cốt lõi cuối cùng vẫn là con người. Và việc hình thành một thế hệ kế cận đủ năng lực luôn là quá trình cần thời gian, sự dẫn dắt và môi trường phát triển phù hợp.

GS.TS. Trần Đức Thiệp, Chủ tịch Hội Vật lý hạt nhân.
Theo GS.TS. Trần Đức Thiệp, Chủ tịch Hội Vật lý hạt nhân Việt Nam, việc hình thành một nhà khoa học có năng lực không chỉ dựa vào đam mê hay tấm bằng chuyên môn. Người trẻ cần được giao việc, có người hướng dẫn, được tiếp cận những vấn đề nghiên cứu thực chất và có môi trường đủ tốt để phát triển trong thời gian dài.
Đây cũng là điểm khác biệt giữa đào tạo được một người có bằng cấp và xây dựng được một nhà khoa học có khả năng đóng góp lâu dài.
Ông cho rằng thách thức của thế hệ trẻ hiện nay không giống với lớp nhà khoa học đi trước. Nhiều người phải cân nhắc giữa đam mê khoa học thuần khiết và áp lực nghề nghiệp, cuộc sống, khiến không ít học sinh giỏi Toán, giỏi Vật lý lựa chọn những lĩnh vực khác.
Trong khi đó, hạt nhân là lĩnh vực đòi hỏi thời gian đào tạo dài và tích lũy kinh nghiệm qua nhiều năm. Vì vậy, bên cạnh nỗ lực của mỗi cá nhân, cần có những chính sách đủ sức thu hút và giữ chân nhân lực chất lượng cao để người trẻ yên tâm gắn bó với nghiên cứu.
Nhận xét về thế hệ trẻ hiện nay, GS.TS. Đào Tiến Khoa, chuyên gia vật lý lý thuyết hạt nhân, nguyên Giám đốc Trung tâm Nghiên cứu cơ bản và Tính toán thuộc Viện Khoa học và Kỹ thuật hạt nhân (VINATOM) cho rằng không nên đánh giá họ bằng cùng một hệ quy chiếu với thế hệ đi trước. Theo ông, sự phát triển của trí tuệ nhân tạo, dữ liệu lớn và các công cụ tính toán hiện đại đang làm thay đổi cách tiếp cận nghiên cứu khoa học.
"Cách tiếp cận của các bạn trẻ bây giờ đối với những vấn đề rất lớn nhiều khi hoàn toàn khác. Điều quan trọng đối với giới quản lý và thế hệ đi trước là hướng các bạn vào những vấn đề thực sự quan trọng và cấp thiết trong nghiên cứu, tránh đi làm tràn lan rồi chạy theo các bài báo công bố", ông nói.
Kinh nghiệm của thế hệ đi trước có vai trò quan trọng trong việc định hướng, lựa chọn vấn đề nghiên cứu và truyền đạt phương pháp làm khoa học. Theo GS. Khoa, trong bối cảnh công nghệ thay đổi nhanh chóng, vai trò của những người thầy vẫn đặc biệt quan trọng trong việc định hướng con đường nghiên cứu cho thế hệ trẻ.
"Lúc ấy, tôi cũng không có phấn đấu gì mạnh mẽ lắm, mà chỉ rất biết ơn số phận khi được hai người thầy là cụ Cao Chi và cụ Đào Công Đức hướng nghiệp cho đi làm hạt nhân để thành người làm ở ngành hạt nhân... Được hướng nghiệp tốt thì mình cũng thành người tốt", ông chia sẻ.
Giữ tri thức để trao truyền cho thế hệ sau
Đào tạo thế hệ kế cận không chỉ là đào tạo thêm con người mới, mà còn là bảo đảm những tri thức và kinh nghiệm được tích lũy qua nhiều thế hệ không bị đứt gãy.
Trong một lĩnh vực có vòng đời công nghệ kéo dài hàng chục năm như hạt nhân, phần quan trọng của tri thức không nằm trong giáo trình hay tài liệu kỹ thuật, mà tồn tại dưới dạng kinh nghiệm nghiên cứu, bài học vận hành và những quyết định chuyên môn được tích lũy qua thời gian.
Đây chính là nội dung của quản lý tri thức hạt nhân (Nuclear Knowledge Management), lĩnh vực được Cơ quan Năng lượng nguyên tử quốc tế (IAEA) quan tâm trong nhiều năm qua.
Theo ông Phạm Văn Xính, nguyên chuyên gia Cơ quan Năng lượng nguyên tử quốc tế (IAEA), thư viện chỉ là một phần trong công tác quản lý tri thức hạt nhân. Quan trọng hơn là việc nhận diện, lưu giữ và chuyển giao những kinh nghiệm có giá trị để chúng không biến mất khi các nhà khoa học nghỉ hưu hoặc rời vị trí công tác.

Ông Phạm Văn Xính, nguyên chuyên gia Cơ quan Năng lượng nguyên tử quốc tế (IAEA).
Theo ông Xính, những nhà khoa học xuất sắc luôn là số ít, nhưng tinh thần nghiên cứu nghiêm túc, ý thức học hỏi và trách nhiệm nghề nghiệp hoàn toàn có thể được lan tỏa trong cả cộng đồng khoa học nếu biết lưu giữ và truyền lại đúng cách.
Ngày 11/11, Viện Khoa học và Kỹ thuật hạt nhân thuộc VINATOM khánh thành thư viện Cao Chi. Gần 2.000 đầu sách cùng nhiều tài liệu, bản thảo và ghi chép nghiên cứu của GS. Cao Chi đã được gia đình ông trao tặng cho Viện.

TS. Trần Chí Thành - Viện trưởng Viện Năng lượng nguyên tử Việt Nam, bà Nguyễn Thị Tú Uyên - vợ GS. Cao Chi, và TS. Nguyễn Hữu Quyết - Viện trưởng Viện Khoa học và Kỹ thuật hạt nhân cắt băng khánh thành Thư viện Cao Chi. (Ảnh: Viện KH&KTHN)
Với những người làm khoa học, giá trị của bộ sưu tập này không chỉ nằm ở số lượng sách. Trong nhiều cuốn vẫn còn những dòng ghi chú bên lề, những đoạn được đánh dấu và các chỉ dẫn tham chiếu, phản ánh quá trình tự học, nghiên cứu và tích lũy tri thức của một nhà khoa học gắn bó trọn đời với ngành năng lượng nguyên tử Việt Nam.
Tinh thần ấy cũng hiện diện trong những đóng góp của GS. Cao Chi đối với ngành năng lượng nguyên tử. Đầu những năm 1990, ông chủ trì đề tài cấp Nhà nước KC09-17 về định hướng phát triển điện hạt nhân ở Việt Nam. Theo TS. Võ Văn Thuận, nguyên Viện trưởng VINATOM, nghiên cứu này đã sớm đặt ra các yêu cầu dài hạn về phát triển tri thức, công nghệ và nguồn nhân lực cho chương trình hạt nhân quốc gia.
Ngoài nghiên cứu, GS. Cao Chi còn dành nhiều tâm huyết cho hoạt động phổ biến khoa học thông qua nhiều công trình, sách chuyên khảo và sách khoa học phổ thông. Ông là tác giả bộ sách Vật lý hiện đại (6 tập), cuốn Vũ trụ đột sinh và cùng TS. Phạm Văn Thiều thực hiện bản dịch tiếng Việt cuốn Lược sử thời gian của Stephen Hawking. Cuốn sách đã được tái bản 30 lần, trở thành một trong những tác phẩm khoa học phổ thông có sức sống bền bỉ tại Việt Nam.

Những cuốn sách của GS. Cao Chi được trưng bày tại thư viện.
TS. Nguyễn Hữu Quyết, Viện trưởng Viện Khoa học và Kỹ thuật hạt nhân, cho biết hiện thư viện có khoảng 5.000 đầu sách. Nhưng giá trị lớn nhất của thư viện có lẽ không nằm ở những giá sách đầy ắp hay số lượng đầu sách được lưu giữ. Quan trọng hơn, đây là nơi những ý tưởng, kinh nghiệm và tinh thần khoa học của các thế hệ đi trước vẫn tiếp tục được gìn giữ, sẻ chia và tiếp nối.
Từ những ghi chú bên lề trong một cuốn sách đến những câu chuyện nghề được kể lại trong các buổi tọa đàm, tất cả đều góp phần giữ gìn một phần lịch sử của ngành năng lượng nguyên tử Việt Nam và truyền ngọn lửa ấy cho những người đi sau.

