Lối thoát nào cho cuộc chiến giữa Mỹ - Israel với Iran?

Hai tuần trước, các quan chức cấp cao của Tehran khó thể tỏ ra tự tin đến vậy. Cuộc đối đầu giữa Mỹ - Israel và Iran đã đẩy Trung Đông vào một trong những thời khắc nguy hiểm nhất kể từ đầu thế kỷ XXI. Những cuộc không kích quy mô lớn, các đợt tấn công bằng tên lửa và máy bay không người lái (UAV) cùng các động thái quân sự lan rộng trong khu vực (KV) đã làm dấy lên nguy cơ bùng phát cuộc chiến tranh KV toàn diện.

Trong bối cảnh đó, câu hỏi lớn đặt ra cho cộng đồng quốc tế là: Lối thoát nào cho khủng hoảng này?

Một tàu chở khí LPG neo đậu ở Eo biển Hormuz. Ảnh: The Guardian

Nguồn gốc sâu xa của xung đột và nguy cơ khu vực hóa

Trước hết cần hiểu những nguyên nhân sâu xa của cuộc đối đầu. Thứ nhất là xung đột chiến lược giữa Iran - Israel. Nhiều thập niên qua, Israel coi Chương trình hạt nhân của Iran là "mối đe dọa sống còn"; trong khi Tehran lại xem Israel là "kẻ thù chiến lược" đồng thời ủng hộ các lực lượng chống Israel như Hezbollah. Thứ hai là mối quan hệ đối đầu giữa Iran - Mỹ. Sau Cách mạng Hồi giáo Iran 1979, quan hệ giữa 2 nước rơi vào trạng thái thù địch kéo dài với các vòng trừng phạt kinh tế và cạnh tranh ảnh hưởng tại Trung Đông. Thứ ba là cạnh tranh quyền lực KV: Iran muốn mở rộng ảnh hưởng thông qua các lực lượng đồng minh ở Lebanon, Syria, Iraq, Yemen; trong khi Mỹ - Israel tìm cách kiềm chế chiến lược này. Những yếu tố trên khiến xung đột hiện nay không chỉ là cuộc chiến quân sự đơn thuần, mà còn là cuộc đấu địa chính trị về trật tự Trung Đông.

Theo The Guardian, các lực lượng đồng minh của Iran - đặc biệt là Hezbollah tại Lebanon - đã gia tăng các cuộc tấn công nhằm vào Israel. Bên cạnh đó, nhiều nhóm vũ trang thân Iran tại Iraq, Syria cũng tham gia chiến sự khiến xung đột có nguy cơ biến thành cuộc chiến đa mặt trận. Thêm điểm nóng khác là Iran đã có động thái phong tỏa tuyến vận tải năng lượng quan trọng của thế giới - Eo biển Hormuz, gây gián đoạn dòng chảy dầu mỏ toàn cầu và đẩy giá năng lượng tăng mạnh.

Nếu tình trạng này kéo dài, hệ quả sẽ không chỉ giới hạn ở Trung Đông, mà còn tác động đến kinh tế toàn cầu, từ giá dầu, lạm phát đến chuỗi cung ứng.

Thế bế tắc của các bên tham chiến

Một trong những điểm đặc biệt của cuộc chiến hiện nay là không bên nào dễ dàng đạt được chiến thắng quyết định. Đối với Mỹ và Israel, ưu thế vượt trội về công nghệ quân sự và không quân giúp họ có khả năng tấn công sâu vào lãnh thổ Iran, tuy nhiên việc lật đổ chế độ tại Tehran lại là nhiệm vụ cực kỳ khó khăn. Ngay cả các quan chức Israel cũng thừa nhận không có gì bảo đảm cuộc chiến sẽ làm sụp đổ chính quyền Iran.

Trong khi đó, tuy yếu hơn về quân sự nhưng Iran lại có lợi thế về chiến lược "chiến tranh bất đối xứng" đồng thời sở hữu mạng lưới lực lượng ủy nhiệm trải rộng khắp KV và có khả năng gây tổn thất lâu dài cho đối thủ. Ngoài ra, tinh thần dân tộc trong nước có xu hướng gia tăng khi Iran đối mặt với các cuộc tấn công từ bên ngoài, khiến khả năng xảy ra xung đột nội bộ - điều một số chiến lược gia phương Tây kỳ vọng - khó xảy ra. Chính vì thế, cuộc chiến có nguy cơ rơi vào thế giằng co kéo dài.

Ba "kịch bản" cho tương lai

Theo các nhà phân tích quốc tế, cuộc chiến của Israel - Mỹ với Iran có thể diễn biến theo 3 "kịch bản" chính: Iran bị kiềm chế và buộc phải nhượng bộ hay phản công mạnh hơn, hình thành cục diện địa chính trị mới ở Trung Đông. Trong trường hợp thứ nhất, sức ép quân sự và kinh tế từ liên quân Mỹ - Israel buộc Iran phải chấp nhận các điều kiện như hạn chế chương trình hạt nhân và giảm sự ảnh hưởng trong KV, đây là kịch bản mà Washington và Tel Aviv mong muốn nhất. Đối với "kịch bản" thứ hai, Tehran có thể tăng cường tấn công thông qua các lực lượng ủy nhiệm và mở rộng chiến trường, điều này có thể kéo nhiều quốc gia Trung Đông vào cuộc chiến khiến xung đột leo thang thành cuộc chiến KV. "Kịch bản" thứ ba xảy ra trong trường hợp chiến tranh kéo dài làm suy yếu tất cả các bên, KV có thể chứng kiến sự tái cấu trúc quyền lực với vai trò lớn hơn của các cường quốc khác như Nga, Trung Quốc.

Mỗi "kịch bản" đều mang theo những hệ quả sâu rộng đối với an ninh toàn cầu.

Ngoại giao - lối thoát khả thi nhất

Trong bối cảnh chiến tranh khó thể mang lại chiến thắng rõ ràng cho bất kỳ bên nào, ngoại giao vẫn là con đường khả thi nhất để chấm dứt xung đột. Trước khi chiến sự bùng phát, Mỹ - Iran từng tiến hành các cuộc đàm phán tại Oman, Thụy Sĩ nhằm tìm giải pháp cho vấn đề hạt nhân và giảm căng thẳng KV, nhưng tất cả đã bị gián đoạn khi chiến sự nổ ra. Một thỏa thuận ngoại giao mới - tương tự Thỏa thuận hạt nhân Iran 2015 (JCPOA) - có thể trở thành nền tảng giúp giảm căng thẳng. Trong "kịch bản" này, Iran có thể chấp nhận hạn chế chương trình hạt nhân và tăng cường giám sát quốc tế, đổi lại việc dỡ bỏ các lệnh trừng phạt đồng thời bảo đảm an ninh.

Lịch sử Trung Đông cho thấy nhiều cuộc chiến tưởng chừng không thể kết thúc cuối cùng vẫn phải quay lại bàn đàm phán. Từ các cuộc xung đột Arab - Israel đến những cuộc chiến tại Iraq hay Afghanistan, kết cục thường không phải là chiến thắng tuyệt đối của một bên, mà là một thỏa hiệp chính trị sau khi tất cả đều chịu tổn thất. Cuộc chiến Mỹ - Israel với Iran có thể sẽ không phải ngoại lệ.

PHẠM HỒNG (tổng hợp)