Lớn lên cùng ChatGPT, Gen Z giờ lại sợ AI cướp việc

Thế hệ đầu tiên trưởng thành cùng AI đang đối mặt nghịch lý lớn nhất: càng giỏi công nghệ, họ càng lo bị chính công nghệ cạnh tranh việc làm. Ảnh minh họa: PerfectL00P/WSJ.

Emma Kanjorski không xem mình là người quá giỏi AI, đặc biệt khi so với nhiều sinh viên tốt nghiệp năm 2026 khác. Trong phần lớn thời gian học tại Đại học Vermont, cô tránh dùng ChatGPT vì không muốn phụ thuộc vào công nghệ.

Tuy nhiên, Kanjorski dần nhận ra AI có thể hỗ trợ đọc các báo cáo tài chính phức tạp và xử lý dữ liệu hiệu quả hơn. Đến năm cuối, nữ sinh ngành kinh doanh bắt đầu hướng dẫn khóa dưới dùng AI để kiểm tra bài nghiên cứu tình huống, thậm chí chỉ cho một giáo sư cách yêu cầu AI tự đánh giá lại câu trả lời của chính nó.

Mùa hè này, sau khoảng 40 lần nộp hồ sơ, Kanjorski sẽ làm chuyên viên phân tích tài chính tại một công ty bảo hiểm ở Burlington (Mỹ). Cô tin hiểu biết về AI sẽ trở thành lợi thế trong công việc. “Tôi muốn trở thành người giúp người khác hiểu rõ hơn cách ứng dụng AI vào công việc hàng ngày”, cô nói.

Trưởng thành cùng AI

Thị trường lao động đang đón nhận “thế hệ AI” - nhóm sinh viên đầu tiên trưởng thành cùng trí tuệ nhân tạo và tốt nghiệp đúng lúc công nghệ này tăng tốc thay đổi nhiều công việc đầu vào. So với các thế hệ trước, họ thích nghi nhanh hơn với công nghệ và ít chấp nhận tư duy phải làm các công việc lặp lại trong nhiều năm, Wall Street Journal đưa tin.

Theo khảo sát của Gallup và Lumina Foundation với gần 6.000 người Mỹ, 22% người từ 18 đến 24 tuổi có bằng cao đẳng hoặc đại học cho biết họ cảm thấy “rất sẵn sàng” cạnh tranh trên thị trường lao động bị AI định hình, tỷ lệ cao nhất trong mọi nhóm tuổi.

Emma Kanjorski sắp trở thành chuyên viên phân tích tài chính tại một công ty bảo hiểm

“Chúng ta đang yêu cầu cả lực lượng lao động học lại kỹ năng mới, nhưng chỉ sinh viên mới ra trường là những người được tiếp xúc với các công cụ này từ sớm”, Allison Shrivastava, chuyên gia kinh tế lao động và giáo dục tại đại học Niche, nhận định.

Tháng 4/2026, CEO SharkNinja Mark Barrocas đã mời khoảng 20 sinh viên tham gia cuộc thi AI hackathon kéo dài hai ngày để phát triển các công cụ phân tích dữ liệu và dự đoán xu hướng thị trường.

“Người trẻ hiện có cơ hội tạo ra tác động lớn hơn bao giờ hết. Kỹ năng AI của họ thậm chí vượt cả những người có 20 năm kinh nghiệm”, Barrocas nói. SharkNinja dự kiến tuyển khoảng 200 sinh viên và thực tập sinh có định hướng AI trong năm nay, trong đó khoảng 10 người đến từ cuộc thi hackathon.

IBM, Salesforce và MetLife đang tăng tuyển dụng sinh viên mới tốt nghiệp để tận dụng lợi thế của nhóm lao động “AI-native” (những người xem AI là một phần tự nhiên trong cách học và làm việc). Tuy nhiên, ở nhiều công ty khác, nhân sự mới ra trường lại trở thành nhóm bị cắt giảm đầu tiên khi AI ngày càng có thể xử lý các tác vụ cấp thấp như viết đoạn mã cơ bản hoặc làm slide thuyết trình.

Trong tháng 3, tỷ lệ thất nghiệp của nhóm cử nhân 22-27 tuổi tại Mỹ lên tới 5,6%, mức cao nhất kể từ năm 2013 nếu không tính giai đoạn đầu đại dịch.

Khảo sát gần 1.500 nhà tuyển dụng của Strada Education Foundation cho thấy doanh nghiệp vẫn có tâm lý mâu thuẫn khi tuyển sinh viên mới tốt nghiệp. Trong nhóm công ty đầu tư vào AI, số doanh nghiệp tin công nghệ này sẽ giúp tăng tuyển dụng nhân sự cấp thấp cao gấp ba lần số cho rằng AI buộc họ phải cắt giảm tuyển dụng.

Dù vậy, tỷ lệ doanh nghiệp giảm tuyển nhân sự junior vẫn tăng từ 13% năm 2025 lên 17% trong năm nay. Khảo sát không yêu cầu các công ty công bố cụ thể kế hoạch tuyển dụng.

Lớn lên cùng ChatGPT, thế hệ sinh viên mới tốt nghiệp đang đối mặt nguy cơ thất nghiệp vì chính AI. Ảnh minh họa: Sanket Mishra/Pexels.

Lo bị AI thay thế

Chính điều đó khiến nhiều sinh viên tốt nghiệp năm 2026 có mối quan hệ đầy mâu thuẫn với AI. Mùa lễ tốt nghiệp năm nay, nhiều diễn giả, trong đó có cựu CEO Google Eric Schmidt, đã bị la ó khi nhắc đến AI. Dù đã có việc làm, Emma Kanjorski cho biết cô vẫn lo lắng cho tương lai khi thường xuyên nhận được từ mẹ các bài báo cảnh báo về “ngày tận thế việc làm” do AI gây ra.

Trong khi đó, Leala Hernandez, sinh viên mới tốt nghiệp Đại học Bang San Diego và vẫn đang tìm việc ngành kế toán, thẳng thắn nói: “Tôi ước gì AI chưa từng xuất hiện”. Cô cho biết có thể phải chuyển nghề nếu không sớm tìm được việc. Nhiều sinh viên cũng lo AI làm suy giảm khả năng tư duy.

Theo khảo sát của Rand công bố hồi tháng 12, khoảng 2/3 sinh viên từng dùng AI làm bài tập cho rằng công nghệ này đang làm suy giảm kỹ năng tư duy phản biện.

Naomi Sato, sinh viên ngành thiết kế đồ họa vừa tốt nghiệp Đại học Chapman, cho biết cô luôn có cảm xúc mâu thuẫn với AI. Lần đầu dùng ChatGPT để tìm tiểu thuyết ngôn tình, Sato thất vọng vì các gợi ý quá dễ đoán, còn hình ảnh AI tạo ra khi đó thậm chí có nhân vật sở hữu sáu ngón tay.

Khi học lên các năm sau, Sato được khuyến khích thử nghiệm AI và từng dùng hình ảnh do công nghệ này tạo ra trong một bài thiết kế logo. Hiện cô thường xuyên sử dụng các công cụ AI trên Photoshop để tăng tốc công việc, nhưng vẫn cho rằng AI chưa thể thay thế sự chính xác và sáng tạo của con người.

Trong thời gian làm việc tại một công ty thời trang, Sato từng đề xuất dùng AI cho các tác vụ lặp lại như chỉnh kích thước ảnh sản phẩm. Tuy nhiên, theo cô, nhiều quyết định chi tiết trong quá trình chỉnh sửa vẫn cần yếu tố con người. Hiện cô đã nhận lời làm việc toàn thời gian tại công ty từng thực tập.

Khoảng 2/3 sinh viên từng dùng AI làm bài tập cho rằng công nghệ này đang làm suy giảm kỹ năng tư duy phản biện. Ảnh minh họa: Ivan S/Pexels.

Gánh nhiều trách nhiệm hơn

Sự phát triển của AI khiến nhiều sinh viên mới tốt nghiệp chủ động học công nghệ này càng sớm càng tốt. Tommy Lee, cử nhân kinh doanh của Đại học Villanova, cho biết anh chỉ thực sự đào sâu về AI từ mùa thu năm ngoái. Kể từ đó, Lee đã dành hơn 800 giờ cho các dự án cá nhân, tự học qua YouTube và thử nghiệm nhiều mô hình khác nhau.

Anh tạo 9 “sub-agent” AI để tự động hóa quá trình tìm việc, từ tìm tin tuyển dụng, chỉnh CV đến điền biểu mẫu, giúp bản thân tập trung hơn vào việc xây dựng quan hệ. Nhờ đó, tháng tới Lee sẽ gia nhập một quỹ đầu tư tư nhân mới thành lập với vai trò chuyên viên AI và hệ thống. Gần đây, anh còn tổ chức workshop về “vibe coding” - hình thức tạo phần mềm bằng AI - tại Philadelphia.

Nhiều sinh viên mới tốt nghiệp hiện được giao trách nhiệm lớn hơn đáng kể so với nhân sự cấp thấp vài năm trước. Salesforce cho biết công ty đang tuyển dụng và đẩy nhanh lộ trình phát triển cho 1.000 sinh viên cùng thực tập sinh “AI-native” ở các mảng kỹ thuật, sản phẩm và kinh doanh.

Trong công việc hàng ngày, nhóm nhân sự này sẽ giao nhiều tác vụ hành chính cho AI xử lý, tương tự cách Elizabeth Awad, quản lý sản phẩm 26 tuổi, đang làm. Nhờ dùng AI agent trên Slack để sắp xếp lịch làm việc, chuẩn bị cuộc họp và viết nháp tài liệu, Awad có thêm thời gian tập trung vào các quyết định chiến lược.

Theo khảo sát của Strada, trong thời đại AI, tư duy phản biện thậm chí quan trọng hơn cả kỹ năng sử dụng công nghệ. Tim Walsh, CEO KPMG Mỹ, cũng cho rằng AI đang khiến khả năng phán đoán của con người trở nên quan trọng hơn bao giờ hết.

Mùa hè này, KPMG sẽ thử nghiệm chương trình đào tạo thực tập sinh kiểm toán tập trung vào tư duy phản biện, yêu cầu người học tự đặt câu hỏi, tránh thiên kiến và kiểm chứng thông tin. Trong khi đó, giáo sư Rocki DeWitt tại Đại học Vermont cho biết bà đã chuyển từ việc kiểm soát sinh viên dùng AI sang hướng dẫn họ khai thác công nghệ như một công cụ nghề nghiệp.

DeWitt yêu cầu sinh viên nộp lại toàn bộ lịch sử trò chuyện với AI cho từng bài tập để đánh giá cách họ đặt câu lệnh, chọn lọc thông tin và kiểm chứng câu trả lời. “Tôi muốn sinh viên có thể giải thích cách họ dùng AI để tạo ra giá trị cho doanh nghiệp”, bà nói.

Kanjorski vẫn nhớ lời nhắn của DeWitt với cả lớp: “Các em hoàn toàn có thể mang những giải pháp này đến các công ty nhỏ hơn và trở thành người dẫn dắt quá trình đó”.