Lớp trầm tích trong cấu trúc kiến trúc và cảnh quan đô thị xưa

Hồ Thành không chỉ là một trong những dấu tích của thành lũy xưa mà còn là thành tố quan trọng trong cấu trúc kiến trúc, cảnh quan và môi trường đô thị Thanh Hóa. Qua những biến động lịch sử, hệ thống hào nước, không gian mặt hồ cùng các lớp trầm tích văn hóa góp phần gợi lại diện mạo của một đô thị tỉnh lỵ hình thành từ đầu thế kỷ XIX.

Hồ Thành - Từ dấu ấn lịch sử đến kiến tạo giá trị cho tương lai (Bài 1):

Video: Khu vực Hồ Thành ngày nay.

Dấu ấn thành cổ trong cấu trúc đô thị xưa

Năm 1804, dưới triều vua Gia Long, thành Thanh Hóa được chuyển từ làng Dương Xá (huyện Thiệu Hóa) về làng Thọ Hạc (huyện Đông Sơn). Việc lựa chọn vùng đất này gắn với câu chuyện dân gian về chim Hạc trắng dẫn đường cho nhà vua đến một vùng đất có cảnh quan sông nước hài hòa, địa thế thuận lợi. Từ đó, Hạc Thành được xây dựng, mở ra một giai đoạn mới trong lịch sử hình thành đô thị tỉnh lỵ Thanh Hóa.

Được xây dựng trong giai đoạn 1804-1807 theo kiến trúc hình lục lăng, Hạc Thành có hệ thống tường thành bằng gạch đá, 4 cửa thành và hào nước bao quanh.

Theo ghi chép trong “Đồng Khánh dư địa chí”, thành có chu vi khoảng 2.960m, tường cao khoảng 4,7m, hào rộng 43,7m và sâu khoảng 3,3m. Không chỉ đáp ứng yêu cầu phòng thủ, hệ thống thành lũy và hào nước còn tạo nên bộ khung không gian, định hình cấu trúc của đô thị tỉnh lỵ thời bấy giờ.

Cảnh quan khu vực Hồ Thành.

Cảnh quan khu vực Hồ Thành.

Với vai trò là trung tâm hành chính của tỉnh, Hạc Thành là nơi đặt cơ sở làm việc của các cơ quan đầu não của tỉnh, đồng thời là trung tâm khoa cử, giáo dục của cả vùng. Xung quanh thành, các công trình tín ngưỡng, văn hóa và giáo dục được bố trí tương đối đồng bộ như Đàn Xã Tắc, Đàn Tiên Nông, Võ Miếu, Học Xá, Trường Thi... Mỗi công trình đảm nhiệm một chức năng riêng, phản ánh mô hình tổ chức không gian của một trấn thành lớn dưới triều Nguyễn.

Sự hiện diện của các thiết chế này cũng cho thấy Hạc Thành không đơn thuần là một công trình quân sự, mà còn là trung tâm hội tụ các hoạt động chính trị, văn hóa, xã hội.

Đáng chú ý, cấu trúc đô thị xưa không chỉ giới hạn trong phạm vi tường thành mà còn mở rộng ra các khu dân cư, phố buôn bán và làng nghề xung quanh. Chợ tỉnh cùng những phố nghề như Hàng Đồng, Hàng Than, Hàng Hương...; các khu vực Bến Ngự, Cửa Tả, Cửa Hữu, Cửa Tiền, Cửa Hậu... từng tạo nên không gian giao thương sầm uất. Sự đan xen giữa khu vực hành chính, quân sự, tín ngưỡng với các hoạt động thương mại, thủ công đã hình thành diện mạo đô thị có sự gắn kết giữa thành và thị.

Một góc phố trên đường Hàng Đồng.

Một góc phố trên đường Hàng Đồng.

Địa thế tự nhiên cũng là yếu tố quan trọng góp phần định hình cấu trúc Hạc Thành. Vùng đất Thọ Hạc xưa tương đối bằng phẳng, có nhiều đầm nước, được bao bọc bởi hệ thống sông núi. Phía Bắc có sông Mã, phía Nam có sông Bố Vệ cùng núi Long, núi Hổ; phía Đông là các dãy núi tạo thế che chắn. Trong quan niệm của người xưa, đây là vùng đất có thế phong thủy thuận lợi, vừa đáp ứng yêu cầu phòng thủ, vừa tạo nên cảnh quan sông nước đặc trưng.

Từ cuối thế kỷ XIX, khi thực dân Pháp chiếm thành ngày 25/11/1885, không gian đô thị bắt đầu có những thay đổi. Năm 1899 vua Thành Thái ký đạo dụ thành lập thị xã Thanh Hóa, trên cơ sở 7 làng: Đức Thọ Vạn, Cẩm Bào Nội, Cốc Hạ, Phủ Cốc (thuộc tổng Bố Đức, huyện Đông Sơn); Thọ Hạc, Đông Phố, Nam Phố (thuộc tổng Thọ Hạc, huyện Đông Sơn).

Sau Cách mạng Tháng Tám năm 1945, quá trình tiêu thổ kháng chiến và đô thị hóa khiến hệ thống tường thành dần bị phá bỏ. Các tuyến đường mới, trong đó có đường Hạc Thành và đại lộ Lê Lợi, được mở rộng, tạo nên những trục giao thông quan trọng. Qua các giai đoạn phát triển, nhiều khu vực được giải tỏa, chỉnh trang, xây dựng quảng trường, tượng đài và các công trình công cộng. Năm 1994, TP Thanh Hóa được thành lập theo Nghị định số 37-CP ngày 1/5/1994 của Chính phủ. Cùng với sự mở rộng của đô thị, cấu trúc thành cổ dần thay đổi, song những dấu tích Hồ Thành vẫn phần nào lưu giữ hình dáng không gian ban đầu.

Hồ Thành - Dấu tích cảnh quan và môi trường đô thị

Theo sưu tầm của Viện Quy hoạch - Kiến trúc Thanh Hóa, đối chiếu bản đồ năm 1930 với ảnh vệ tinh hiện nay, có thể nhận thấy các hồ và dải mặt nước còn lại vẫn phác họa tương đối rõ hình dáng vòng hào bao quanh thành. Trong đó có Hồ Thành, chuỗi hồ dọc phố Triệu Quốc Đạt, hồ phía Đông cùng các dải nước phía Nam và Tây Nam. Dù bị chia cắt bởi các tuyến đường và công trình xây dựng, hệ thống mặt nước này vẫn tạo thành một vòng gần khép kín, có chu vi khoảng 2,4 - 2,5 km, tương ứng với quy mô được ghi chép trong sử liệu.

Tổng thể kiến trúc Hạc Thành xưa. (Ảnh tư liệu)

Tổng thể kiến trúc Hạc Thành xưa. (Ảnh tư liệu)

Đáng chú ý, 2 đỉnh nhọn ở phía Đông và phía Tây của vòng nước tương ứng với hình thể thành trên bản đồ năm 1930. Đây cũng là khu vực hai trục đường Hạc Thành theo hướng Bắc - Nam và đại lộ Lê Lợi theo hướng Đông - Tây giao cắt gần tâm thành. Những dấu tích ấy cho thấy mối liên hệ giữa hệ thống hào nước với cấu trúc giao thông, không gian kiến trúc của đô thị qua các thời kỳ. Hồ Thành vì vậy không chỉ mang giá trị nhận diện di tích mà còn là căn cứ quan trọng để nghiên cứu quá trình hình thành, biến đổi của đô thị Thanh Hóa.

Theo TS. Lê Ngọc Tạo, Hội Khoa học Lịch sử tỉnh Thanh Hóa: “Quy hoạch Hồ Thành là thực sự cần thiết. Tuy nhiên, cần khảo sát lại nhằm cân đối với quỹ đất và đặt trong mối quan hệ với tổng thể Hạc Thành xưa. Ở góc độ môi trường, Hồ Thành từng gắn với điều kiện địa hình, thủy văn tự nhiên của vùng đất Thọ Hạc. Hào nước vừa có chức năng phòng thủ, vừa góp phần điều tiết nước, tạo cảnh quan và duy trì sự hài hòa giữa công trình kiến trúc với môi trường tự nhiên. Qua thời gian, khi đô thị mở rộng, nhiều đoạn hào bị san lấp hoặc chia cắt, song những dấu tích còn lại không chỉ khẳng định chiều sâu lịch sử, văn hóa mà còn có giá trị trong định hướng bảo tồn cảnh quan, gìn giữ bản sắc đô thị hiện nay”.

Tại buổi làm việc với Công ty CP Tập đoàn Taseco mới đây, về phương án đề xuất điều chỉnh quy hoạch chi tiết tỷ lệ 1/500 khu vực Hồ Thành (phường Hạc Thành), Chủ tịch UBND tỉnh Tô Anh Dũng yêu cầu đơn vị tư vấn tiếp thu ý kiến, tiếp tục hoàn thiện phương án điều chỉnh quy hoạch theo hướng lấy yếu tố bảo tồn, phát huy giá trị lịch sử - văn hóa làm nguyên tắc xuyên suốt; bảo đảm giữ trọn “hồn cốt” của Thành cổ Hạc Thành xưa thông qua việc tôn trọng tối đa cấu trúc không gian, dấu tích thành cổ, tạo dấu ấn đặc trưng, giúp người dân và du khách dễ dàng nhận diện di sản.

Trong quá trình phát triển, những biến đổi về kiến trúc và hạ tầng là điều tất yếu. Tuy nhiên, việc nhận diện, gìn giữ mối liên hệ giữa các hồ nước, tuyến phố, không gian công cộng và những địa danh lịch sử có ý nghĩa quan trọng đối với bảo tồn cấu trúc đô thị xưa. Bởi giá trị của Hồ Thành chính là ở dấu ấn của một chỉnh thể kiến trúc, cảnh quan và môi trường đã góp phần tạo nên diện mạo đô thị Thanh Hóa qua hơn 2 thế kỷ.

Hoài Anh

* Bài viết có sử dụng tư liệu trong cuốn Đồng Khánh dư địa chí và một số tài liệu liên quan của Viện Quy hoạch - Kiến trúc Thanh Hóa.

—

Bài 2: Từ quy hoạch kéo dài đến tầm nhìn đô thị xanh

Nguồn Thanh Hóa: http://baothanhhoa.vn/lop-tram-tich-trong-cau-truc-kien-truc-va-canh-quan-do-thi-xua-309837.htm