Lừa đảo có mạng lưới, phòng vệ vẫn đơn lẻ?

Hơn 1.800 vụ lừa đảo trực tuyến được ghi nhận trong chín tháng đầu năm 2026. Khi tội phạm ngày càng tinh vi, người dùng không thể mãi tự bảo vệ mình bằng sự cảnh giác đơn lẻ. Một phản ánh kịp thời, nếu được xác minh và chia sẻ đúng cách, có thể trở thành lời cảnh báo giúp bảo vệ cả cộng đồng.

Khi kẻ lừa đảo đi trước một bước

Một cuộc gọi tự xưng là cán bộ công an. Một tin nhắn thông báo tài khoản ngân hàng gặp sự cố. Một lời mời đầu tư lợi nhuận cao. Hay đoạn video có khuôn mặt, giọng nói giống hệt người thân đang khẩn thiết nhờ chuyển tiền.

Những chiếc bẫy trên không gian mạng ngày càng khó nhận diện, bởi công nghệ đang giúp kẻ gian tạo dựng các kịch bản tinh vi, đánh trúng tâm lý và hoàn cảnh của từng người.

Thông tin tại tọa đàm “Xây dựng Mạng lưới cảnh báo rủi ro trực tuyến tại Việt Nam” do Hiệp hội An ninh mạng quốc gia và Google phối hợp cùng Liên minh Niềm tin số và MoMo tổ chức ngày 13/11 mới đây tại Hà Nội, cho thấy trong chín tháng đầu năm 2026, cả nước ghi nhận hơn 1.800 vụ lừa đảo trực tuyến, giảm khoảng 20% so với cùng kỳ. Tuy nhiên, số vụ giảm không đồng nghĩa nguy cơ đã được đẩy lùi. Các đối tượng liên tục thay đổi thủ đoạn, tận dụng trí tuệ nhân tạo, dữ liệu cá nhân và những nền tảng giao tiếp phổ biến để tiếp cận nạn nhân.

Đáng chú ý, nhiều đường dây lừa đảo hoạt động có tổ chức, phân chia nhiệm vụ, sử dụng dữ liệu từ nhiều nguồn, thậm chí vận hành xuyên biên giới. Trong khi đó, người dùng thường chỉ nhìn thấy một phần rất nhỏ của toàn bộ quá trình.

Một sinh viên nhận lời mời làm cộng tác viên trực tuyến, một người lao động được giới thiệu cơ hội đầu tư, một phụ huynh nhận cuộc gọi thông báo con gặp tai nạn. Những tình huống tưởng không liên quan có thể cùng xuất phát từ một đường dây, sử dụng chung tài khoản, số điện thoại hoặc phương thức chiếm đoạt.

Vấn đề là người đầu tiên phát hiện dấu hiệu bất thường có thể không biết hàng trăm người khác cũng đang đối mặt với chiếc bẫy tương tự. Một ngân hàng phát hiện tài khoản đáng ngờ nhưng chưa nắm được thủ đoạn dẫn dụ trên mạng xã hội. Một người dùng báo cáo tin nhắn lừa đảo nhưng thông tin chỉ dừng lại ở một bộ phận tiếp nhận.

Những khoảng trống kết nối ấy tạo cơ hội để tội phạm tiếp tục hoạt động.

Một người cảnh báo, nhiều người được bảo vệ

Sáng kiến “Một người báo cáo, triệu người được bảo vệ” được đề xuất tại tọa đàm ngày 13/11 mở ra hướng tiếp cận đáng chú ý: Thay vì mỗi tổ chức tự xử lý thông tin rủi ro, các tín hiệu cảnh báo được chia sẻ, đối chiếu và phân tích để nhận diện nguy cơ sớm hơn.

Một số điện thoại giả mạo, tài khoản nhận tiền đáng ngờ hay website lừa đảo được phát hiện ở nơi này có thể trở thành dữ liệu cảnh báo ở nơi khác, góp phần ngăn chặn thiệt hại trước khi xảy ra.

Tất nhiên, đây mới là sáng kiến được đề xuất. Muốn vận hành hiệu quả, thông tin phải được kiểm chứng, chia sẻ an toàn và có cơ chế xử lý cảnh báo sai, tránh xâm phạm quyền riêng tư hoặc gây thiệt hại cho người vô tội.

Nhưng điều quan trọng hơn giải pháp kỹ thuật là sự thay đổi trong tư duy phòng ngừa: Từ yêu cầu mỗi người tự bảo vệ mình sang xây dựng môi trường mà sự cảnh giác của một người có thể góp phần bảo vệ nhiều người khác.

Khi nhận được đường dẫn giả mạo, người dùng không nên chỉ xóa tin nhắn mà có thể báo cáo qua kênh chính thức. Khi phát hiện tài khoản mạo danh, cần lưu giữ bằng chứng và thông báo tới đơn vị liên quan. Khi người thân có dấu hiệu bị dẫn dụ chuyển tiền, điều cần thiết là giúp họ bình tĩnh xác minh, thay vì trách móc sự thiếu cảnh giác.

Đoàn viên, thanh niên có thể giữ vai trò tích cực trong mạng lưới phòng ngừa ấy. Với lợi thế tiếp cận công nghệ, người trẻ có điều kiện nhận diện sớm thủ đoạn mới, đồng thời hướng dẫn gia đình, người cao tuổi và cộng đồng sử dụng dịch vụ số an toàn.

Một sinh viên cảnh báo bạn bè về chiêu trò tuyển dụng trực tuyến. Một đoàn viên hướng dẫn cha mẹ kiểm tra đường dẫn giả mạo. Một nhóm thanh niên tình nguyện hỗ trợ người dân nhận biết những yêu cầu cung cấp mật khẩu, mã OTP trái quy định. Đó là những việc nhỏ nhưng có ý nghĩa thiết thực.

Tuy nhiên, trách nhiệm cộng đồng không có nghĩa chuyển toàn bộ gánh nặng phòng chống lừa đảo sang người dùng. Ngân hàng, doanh nghiệp viễn thông, nền tảng công nghệ và cơ quan quản lý phải có cơ chế phối hợp, xác minh, ngăn chặn và xử lý tương xứng với vai trò của mình.

Giá trị của một cảnh báo không chỉ nằm ở tổn thất mà người đưa ra cảnh báo tránh được, mà còn ở những thiệt hại người khác có thể không phải gánh chịu.

Cũng cần thay đổi cách nhìn đối với nạn nhân. Khi tội phạm sử dụng công nghệ giả mạo và thao túng tâm lý, bất kỳ ai cũng có thể gặp rủi ro. Sự chế giễu chỉ khiến nạn nhân e ngại trình báo, làm mất đi những tín hiệu cảnh báo có giá trị.

Một xã hội số không thể phát triển bền vững nếu người dân luôn lo sợ bị đánh cắp dữ liệu, chiếm đoạt tài sản mỗi khi thực hiện giao dịch. Niềm tin vào chuyển đổi số phải được xây dựng từ những trải nghiệm an toàn và cơ chế bảo vệ người dùng hiệu quả.

Với đoàn viên, thanh niên, tinh thần xung kích trong thời đại số đôi khi bắt đầu từ sự tỉnh táo trước một đường dẫn đáng ngờ, lời nhắc kịp thời với người thân hay một phản ánh có trách nhiệm.

Tùng Dương

Nguồn Tiền Phong: https://tienphong.vn/lua-dao-co-mang-luoi-phong-ve-van-don-le-post1894712.tpo