Lừa đảo ngày càng tinh vi, chuyên gia HSBC chỉ ra 'lá chắn' hiệu quả nhất không nằm ở công nghệ

Những tín hiệu tích cực gần đây trong công tác phòng chống lừa đảo trực tuyến tại Việt Nam là điều đáng khích lệ. Theo báo cáo khảo sát an ninh mạng năm 2025 dành cho người dùng cá nhân của Hiệp hội An ninh mạng Việt Nam, đây là năm đầu tiên số nạn nhân của các vụ lừa đảo trực tuyến ghi nhận xu hướng giảm sau nhiều năm liên tục gia tăng. Bước sang năm 2026, xu hướng này tiếp tục được duy trì khi tỷ lệ các vụ lừa đảo chiếm đoạt tài sản trong tổng số vụ phạm tội về trật tự xã hội giảm còn 11%, so với mức 14% của năm trước.

Tuy nhiên, những con số tích cực này cần được nhìn nhận một cách thận trọng. Theo ông Douglas Matheson, Giám đốc cấp cao Quản lý rủi ro tín dụng và Tuân thủ HSBC Việt Nam, đối với những người đã trở thành nạn nhân, thiệt hại về tài sản và những tổn thương tinh thần mà họ phải gánh chịu không thể được xoa dịu chỉ bằng các thống kê cải thiện.

Gian lận không chỉ là câu chuyện mất tiền

Khi nói về vai trò của ngân hàng trong việc bảo vệ khách hàng, điều quan trọng nhất không chỉ nằm ở công nghệ hay quy trình kiểm soát, mà còn ở những tác động trực tiếp đến con người.

Lừa đảo tài chính thường là một cuộc khủng hoảng mang tính cá nhân. Bên cạnh tổn thất về tiền bạc, nạn nhân còn phải đối mặt với áp lực tâm lý nặng nề, cảm giác xấu hổ, mất niềm tin và những hệ lụy kéo dài đối với gia đình. Thực tế, nhiều người từng trải qua lừa đảo chia sẻ rằng điều khiến họ ám ảnh nhất không phải số tiền mất đi, mà là cảm giác tuyệt vọng khi nhận ra mình đã bị thao túng và không biết phải xoay xở thế nào.

Ông Douglas Matheson - Giám đốc cấp cao Quản lý rủi ro tín dụng và Tuân thủ HSBC Việt Nam.

Trong nhiều năm qua, các ngân hàng đã đầu tư mạnh vào công nghệ nhằm ngăn chặn các hình thức gian lận không ủy quyền thanh toán, tức những giao dịch được thực hiện mà chủ tài khoản hoàn toàn không biết hoặc không cho phép.

Các biện pháp như xác thực đa lớp, giám sát giao dịch bất thường, xác minh sinh trắc học hay tăng cường bảo mật tài khoản đã góp phần đáng kể trong việc hạn chế tội phạm chiếm đoạt quyền truy cập tài khoản ngân hàng của khách hàng. Tại Việt Nam, việc áp dụng xác thực sinh trắc học trong mở tài khoản và các giao dịch giá trị lớn đã cho thấy hiệu quả rõ rệt.

Tuy nhiên, khi các lớp bảo mật ngày càng được củng cố, tội phạm cũng thay đổi chiến thuật. Thay vì tìm cách xâm nhập tài khoản, chúng tập trung vào việc thao túng tâm lý để khiến chính khách hàng tự thực hiện giao dịch.

Đây là hình thức gian lận ủy quyền thanh toán, loại hình đang trở thành thách thức lớn nhất đối với ngành tài chính hiện nay. Trong các trường hợp này, khách hàng vẫn là người chủ động thực hiện giao dịch, nhưng quyết định chuyển tiền được đưa ra dựa trên những thông tin sai lệch hoặc bị lừa dối.

AI đang khiến các vụ lừa đảo trở nên nguy hiểm hơn

Sự phát triển của trí tuệ nhân tạo đang làm thay đổi đáng kể bức tranh tội phạm tài chính.

Các đối tượng lừa đảo hiện có thể tận dụng AI và công nghệ deepfake để tạo ra giọng nói, hình ảnh hoặc video có độ chân thực cao nhằm giả mạo người thân, đồng nghiệp, lãnh đạo doanh nghiệp hoặc cơ quan chức năng.

Bên cạnh đó, mô hình "Fraud as a Service" (FaaS), tạm gọi là "dịch vụ hỗ trợ lừa đảo" đang dần biến các công cụ gian lận thành những sản phẩm có thể mua bán trên thị trường ngầm. Điều này làm giảm đáng kể rào cản kỹ thuật, giúp nhiều đối tượng mới cũng có thể dễ dàng tham gia hoạt động lừa đảo.

Nhờ AI, các kịch bản lừa đảo hiện nay không còn mang tính đại trà mà ngày càng được cá nhân hóa, khiến nạn nhân khó nhận biết hơn.

Những chiêu trò lừa đảo phổ biến nhất hiện nay

Mặc dù phương thức hoạt động rất đa dạng, phần lớn các vụ gian lận ủy quyền thanh toán hiện nay tập trung vào một số hình thức phổ biến.

Lừa đảo đầu tư là hình thức thường gặp nhất, trong đó nạn nhân được hứa hẹn các cơ hội đầu tư hấp dẫn với lợi nhuận cao bất thường. Nhiều đối tượng còn trả lợi nhuận ban đầu để tạo lòng tin trước khi dụ dỗ nạn nhân chuyển số tiền lớn hơn.

Lừa đảo tình cảm tiếp tục là một xu hướng đáng lo ngại. Kẻ gian sử dụng hồ sơ giả trên các nền tảng hẹn hò hoặc mạng xã hội để xây dựng mối quan hệ tình cảm trước khi lợi dụng sự tin tưởng nhằm chiếm đoạt tài sản.

Một dạng khác là lừa đảo tống tiền, đặc biệt phổ biến trong giới trẻ. Nạn nhân bị dụ dỗ chia sẻ hình ảnh hoặc thông tin nhạy cảm, sau đó bị đe dọa phát tán cho gia đình và bạn bè nếu không chuyển tiền.

Trong khi đó, lừa đảo mạo danh ngày càng trở nên tinh vi hơn nhờ AI. Kẻ gian có thể giả giọng nói hoặc tạo video của người thân, lãnh đạo doanh nghiệp hoặc cán bộ cơ quan nhà nước để yêu cầu chuyển tiền khẩn cấp.

Dù dưới hình thức nào, các vụ lừa đảo thường có chung một kịch bản: bắt đầu bằng việc xây dựng lòng tin, sau đó tạo áp lực hoặc cảm giác cấp bách để buộc nạn nhân đưa ra quyết định nhanh chóng. Các khoản thanh toán cũng hiếm khi dừng lại ở một lần mà thường tăng dần theo thời gian.

Theo bà Nguyễn Thị Thu Hiền, Giám đốc Tuân thủ Phòng chống Tội phạm Tài chính của HSBC Việt Nam, yếu tố đáng lo ngại nhất hiện nay vẫn là nhận thức của người dùng.

Tội phạm thường khai thác lòng tin, cảm xúc và tâm lý sợ bỏ lỡ cơ hội của nạn nhân. Trong nhiều trường hợp, ngay cả khi đã được ngân hàng hoặc cơ quan chức năng cảnh báo, khách hàng vẫn tiếp tục thực hiện giao dịch vì tin vào những lời hứa hẹn lợi nhuận cao, những mối quan hệ tình cảm hoặc niềm tin cá nhân mạnh mẽ.

Bên cạnh đó, tốc độ phát triển của công nghệ cũng khiến các hành vi lừa đảo ngày càng khó nhận diện hơn. Chỉ trong thời gian ngắn, các đối tượng có thể tạo ra website giả mạo, email giả hoặc các cuộc gọi video rất thuyết phục. Việc sử dụng tiền số cũng khiến dòng tiền được dịch chuyển nhanh hơn và khó truy vết hơn.

Bốn lời khuyên để tự bảo vệ mình

Trước thực trạng này, các chuyên gia khuyến nghị khách hàng cần chủ động nâng cao khả năng tự bảo vệ.

Đầu tiên, hãy chậm lại trước khi đưa ra bất kỳ quyết định tài chính nào. Phần lớn các vụ lừa đảo đều dựa trên việc tạo áp lực về thời gian hoặc đánh vào tâm lý sợ bỏ lỡ cơ hội. Chỉ cần dành vài phút để kiểm tra lại thông tin, tham khảo ý kiến người thân hoặc liên hệ ngân hàng xác minh, nhiều vụ việc hoàn toàn có thể được ngăn chặn.

Thứ hai, hãy sử dụng mạng xã hội một cách có trách nhiệm. Việc công khai quá nhiều thông tin cá nhân có thể tạo điều kiện cho các cuộc lừa đảo có chủ đích. Người dùng nên rà soát cài đặt quyền riêng tư, hạn chế chia sẻ thông tin nhạy cảm và không sử dụng chung mật khẩu cho nhiều nền tảng.

Thứ ba, đừng đối mặt với vấn đề một mình. Khi cảm thấy bị gây áp lực hoặc nghi ngờ có dấu hiệu lừa đảo, hãy tìm kiếm sự hỗ trợ từ gia đình, bạn bè hoặc cơ quan chức năng. Sự chia sẻ và góc nhìn khách quan từ người khác có thể giúp nhận diện những dấu hiệu bất thường mà nạn nhân không nhận ra.

Cuối cùng, hãy lan tỏa nhận thức tới những người xung quanh. Người cao tuổi, trẻ em hoặc những người ít tiếp xúc với công nghệ thường là nhóm dễ bị nhắm tới nhất. Việc chia sẻ kiến thức và kinh nghiệm phòng chống lừa đảo có thể giúp bảo vệ cả cộng đồng.

Công nghệ và sự phối hợp đang tạo ra những lý do để lạc quan

Dù các hình thức lừa đảo ngày càng tinh vi, vẫn có nhiều cơ sở để tin tưởng vào hiệu quả của công tác phòng chống gian lận trong tương lai.

AI không chỉ được tội phạm sử dụng mà cũng đang trở thành công cụ hỗ trợ đắc lực cho các ngân hàng. Các hệ thống hiện đại có thể phân tích hành vi giao dịch theo thời gian thực, nhận diện các dấu hiệu bất thường và đánh giá rủi ro trước khi giao dịch được hoàn tất.

HSBC Việt Nam gần đây đã triển khai hệ thống trí tuệ toàn cầu tận dụng hơn 110 triệu lượt tương tác mỗi ngày để phát hiện các xu hướng gian lận mới. Ngân hàng cũng đưa vào vận hành hệ thống Quản lý rủi ro linh hoạt (Dynamic Risk Assessment), giúp tăng hiệu quả phát hiện rủi ro tài chính đồng thời giảm đáng kể khối lượng công việc thủ công.

Ở cấp độ toàn ngành, sự phối hợp giữa các tổ chức tài chính và cơ quan quản lý cũng đang được tăng cường. Dưới sự chỉ đạo của Chính phủ, các ngân hàng ngày càng chủ động chia sẻ dữ liệu, cảnh báo rủi ro và thiết lập cơ chế phản ứng nhanh nhằm hỗ trợ truy vết dòng tiền nghi ngờ.

Một ví dụ tiêu biểu là hệ thống SIMO của Ngân hàng Nhà nước Việt Nam, hiện đã kết nối 149 đơn vị gồm các tổ chức tín dụng và trung gian thanh toán. Tính đến cuối tháng 5/2026, hệ thống đã hỗ trợ cảnh báo khoảng 1,3 triệu giao dịch có dấu hiệu rủi ro và ngăn chặn khoảng 4,5 nghìn tỷ đồng có nguy cơ bị chuyển tới các tài khoản gian lận.

Nhận thức sẽ luôn là tuyến phòng thủ đầu tiên

Bối cảnh lừa đảo và gian lận tài chính sẽ tiếp tục thay đổi cùng với sự phát triển của công nghệ. Tuy nhiên, sự phối hợp ngày càng chặt chẽ giữa cơ quan quản lý, lực lượng thực thi pháp luật, các tổ chức tài chính và cộng đồng đang tạo nên nền tảng vững chắc cho cuộc chiến chống gian lận.

Công nghệ có thể giúp phát hiện và ngăn chặn rủi ro nhanh hơn, nhưng yếu tố quyết định cuối cùng vẫn là nhận thức của mỗi cá nhân. Khi người dân biết cách nhận diện các dấu hiệu bất thường, chủ động xác minh thông tin và sẵn sàng tìm kiếm sự hỗ trợ khi cần thiết, khả năng thành công của các đối tượng lừa đảo sẽ giảm đi đáng kể.

Trong cuộc chiến này, nhận thức không chỉ quan trọng ngang với bảo mật mà còn là tuyến phòng thủ đầu tiên và hiệu quả nhất.