Lừa đảo thời AI: Khi mắt thấy, tai nghe vẫn chưa đủ

Khi lòng tin trở thành “mồi câu”

Khách hàng thanh toán bằng mã QR code. Ảnh: TTXVN

Thanh toán số ngày càng trở thành một mắt xích quan trọng của nền kinh tế số. Theo ông Phạm Anh Tuấn, Vụ trưởng Vụ Thanh toán (Ngân hàng Nhà nước), trong kỷ nguyên số, thanh toán không còn là một công đoạn ở cuối chu kỳ mua bán mà là “mạch kết nối các hoạt động của nền kinh tế số Việt Nam”.

Từ năm 2021 đến nay, tốc độ tăng trưởng bình quân giao dịch thanh toán không dùng tiền mặt đạt trên 60% về số lượng và trên 24% về giá trị. Đến cuối năm 2025, tỷ lệ người dân từ 15 tuổi trở lên có tài khoản giao dịch tại ngân hàng hoặc các tổ chức được phép khác đạt 88,96%. Đáng chú ý, thanh toán qua mã QR tăng trên 106% về số lượng và trên 128% về giá trị, phủ từ các trung tâm thương mại đến chợ truyền thống, quán nước vỉa hè. Những con số này cho thấy thanh toán số đã đi sâu vào đời sống, giúp giao dịch nhanh chóng và thuận tiện hơn.

Nhưng khi người dân ngày càng quen với việc thanh toán chỉ bằng vài thao tác trên điện thoại, tội phạm công nghệ cao cũng liên tục tìm cách khai thác chính sự thuận tiện đó.

Theo Cục trưởng Cục Công nghệ thông tin (Ngân hàng Nhà nước) Lê Hoàng Chính Quang, tội phạm công nghệ cao thường lợi dụng AI để giả mạo hình ảnh, giọng nói, phát tán ứng dụng và đường dẫn độc hại nhằm chiếm quyền điều khiển thiết bị; thậm chí can thiệp phần cứng, phần mềm thiết bị di động để tìm cách vượt qua cơ chế xác thực sinh trắc học.

Nguy cơ không chỉ đến từ việc hệ thống ngân hàng bị tấn công. Theo Tiến sĩ Đào Trung Hiếu, chuyên gia thuộc Hiệp hội An ninh mạng Quốc gia, lừa đảo tài chính trực tuyến thường diễn ra qua ba bước: mượn danh, gài bẫy và dẫn tiền đi. Đối tượng có thể giả mạo cơ quan chức năng, ngân hàng hoặc người quen, tạo áp lực tâm lý rồi hướng dẫn nạn nhân chuyển tiền, cung cấp mã xác thực hoặc cài đặt ứng dụng độc hại.

Mục tiêu trước tiên của tội phạm là chiếm quyền quyết định của nạn nhân, khiến chính nạn nhân tự thực hiện giao dịch.

Trong bối cảnh đó, ngành ngân hàng đang tăng cường các lớp bảo vệ. Đến ngày 2/10/2026, toàn ngành đã đối chiếu, xác minh thông tin, bao gồm thông tin sinh trắc học, của hơn 178 triệu hồ sơ khách hàng với Cơ sở dữ liệu quốc gia về dân cư.

Hệ thống thông tin hỗ trợ quản lý, giám sát và phòng ngừa rủi ro gian lận (SIMO) do Ngân hàng Nhà nước triển khai cũng đã cảnh báo hơn 5,6 triệu lượt khách hàng; hơn 1,9 triệu lượt khách hàng tạm dừng hoặc hủy bỏ giao dịch sau cảnh báo, qua đó giúp ngăn chặn dòng tiền giao dịch nghi ngờ lên tới hơn 6,3 nghìn tỷ đồng. Tuy nhiên, công nghệ chỉ là một phần của cuộc chiến chống lừa đảo. Một mắt xích không kém phần quan trọng chính là khả năng nhận diện và phản ứng của người sử dụng.

Chậm vài giây, giữ an toàn cho dòng tiền

Ông Lê Hoàng Chính Quang, Cục trưởng Cục Công nghệ thông tin (Ngân hàng Nhà nước). Ảnh: Bnews phát

Theo Cục trưởng Cục Công nghệ thông tin Lê Hoàng Chính Quang, khi nhận được yêu cầu liên quan đến chuyển tiền, tài khoản ngân hàng hoặc thông tin cá nhân, người dân cần đặc biệt cảnh giác với những tình huống bị thúc giục, đe dọa hoặc yêu cầu giữ bí mật.

Trước hết, không vội vàng. Khi ứng dụng ngân hàng hiển thị cảnh báo tài khoản người nhận có dấu hiệu nghi ngờ gian lận, lừa đảo, cần dừng giao dịch ngay. Tiếp đó, kiểm chứng qua một kênh độc lập. Người dân nên chủ động gọi lại theo số điện thoại đã lưu từ trước, không tiếp tục trao đổi trên chính cuộc gọi hoặc tin nhắn vừa nhận; có thể hỏi thêm người thân hoặc liên hệ ngân hàng qua tổng đài, địa chỉ được công bố chính thức. Cơ quan nhà nước không yêu cầu người dân chuyển tiền qua điện thoại để “xác minh” hay “phục vụ điều tra”.

Một nguyên tắc khác cần được ghi nhớ là không cung cấp thông tin bảo mật. Mật khẩu, mã PIN, mã OTP không được cung cấp cho bất kỳ ai, kể cả người xưng là nhân viên ngân hàng. Người dân cũng không nên quay video khuôn mặt, thực hiện xác thực sinh trắc học hoặc gửi ảnh giấy tờ tùy thân theo yêu cầu của người lạ.

Đồng thời, không bấm vào đường link, quét mã QR hoặc cài đặt ứng dụng theo hướng dẫn qua cuộc gọi, tin nhắn chưa được kiểm chứng. Chỉ tải ứng dụng từ kho ứng dụng chính thức và không cấp quyền điều khiển điện thoại cho ứng dụng lạ. Nếu chẳng may đã cung cấp thông tin hoặc chuyển tiền, cần liên hệ ngay ngân hàng để đề nghị tạm khóa tài khoản, dịch vụ ngân hàng điện tử và tra soát giao dịch; đồng thời trình báo cơ quan Công an, lưu giữ tin nhắn, số tài khoản và lịch sử cuộc gọi làm bằng chứng.

“Dù thấy đúng số, nghe đúng giọng, nhìn đúng mặt, vẫn phải kiểm chứng trước khi chuyển tiền hoặc cung cấp thông tin”, Cục trưởng Lê Hoàng Chính Quang đặc biệt khuyến cáo người dân bởi trong môi trường số, “đúng số chưa chắc đã đúng người”.

Từ góc độ phòng ngừa tội phạm, Thượng tá Đào Trung Hiếu đề xuất phương châm “dạy đúng, chặn sớm, kết nối nhanh và cứu kịp”. Đặc biệt, khi nghi ngờ bị lừa đảo, người dân cần nhớ: “dừng, khóa, lưu, báo”. Cụ thể: Dừng các kết nối đáng ngờ; khóa tài khoản hoặc giao dịch để hạn chế thiệt hại; lưu bằng chứng và nhanh chóng báo cho ngân hàng, cơ quan Công an.

Thanh toán số càng phát triển, yêu cầu an toàn càng phải được đặt lên hàng đầu. Bởi trong một môi trường mà một giao dịch có thể hoàn tất chỉ sau vài giây, đôi khi chậm lại vài giây để kiểm chứng lại chính là cách nhanh nhất để bảo vệ tiền của mình.