Luật Bưu chính (sửa đổi) trong dòng chảy kinh tế số: Bưu chính, logistics và vận tải giao nhau ở đâu?

Một đơn hàng, nhiều công đoạn, nhiều lĩnh vực cùng tham gia

Tháng 4/2026, đoàn công tác của Ủy ban Khoa học, Công nghệ và Môi trường của Quốc hội khóa XVI đã khảo sát, làm việc tại Tổng Công ty Bưu điện Việt Nam, đồng thời khảo sát thực tế tại Trung tâm vận chuyển và kho vận miền Bắc về quy trình khai thác, chia chọn, phân hướng hàng hóa tự động, ứng dụng công nghệ trong quản lý, vận hành cũng như công tác kiểm tra, giám sát hàng hóa và bảo đảm an ninh, an toàn bưu gửi.

Từ thực tế, câu chuyện về ranh giới giữa bưu chính, logistics và vận tải trở nên rõ nét hơn. Một đơn hàng được đặt trên một sàn thương mại điện tử. Hàng hóa có thể được tập kết tại kho, kiểm đếm, đóng gói, đưa vào hệ thống chia chọn, vận chuyển qua nhiều địa bàn rồi giao đến người mua. Trong toàn bộ hành trình đó, có thể xuất hiện nhiều công đoạn thuộc logistics, vận tải và dịch vụ bưu chính.

Hoạt động chia chọn, xử lý bưu gửi tại Trung tâm vận chuyển và kho vận Vietnam Post

Logistics có thể bao gồm các hoạt động như kho bãi, bốc xếp, quản lý hàng hóa, vận chuyển, phân phối và các công đoạn khác trong chuỗi cung ứng. Vận tải tập trung vào việc đưa hàng hóa từ điểm đi đến điểm đến. Trong khi đó, dịch vụ bưu chính bao gồm các công đoạn chấp nhận, chia chọn, vận chuyển, phát bưu gửi và được tổ chức, vận hành trên mạng bưu chính.

Điểm quan trọng là không phải cứ có hoạt động vận chuyển, giao hàng là mặc nhiên trở thành dịch vụ bưu chính. Trong một chuỗi logistics, vận chuyển có thể chỉ là một công đoạn. Tương tự, một doanh nghiệp có thể thực hiện hoạt động giao nhận nhưng điều đó chưa đủ để xác định hoạt động đó thuộc phạm vi điều chỉnh của pháp luật về bưu chính.

Theo hướng tiếp cận của dự thảo Luật Bưu chính (sửa đổi), dịch vụ bưu chính còn có những đặc trưng để nhận diện. Bưu gửi được xử lý riêng lẻ, có định danh, bảo đảm khả năng theo dõi, truy vết trong quá trình cung cấp dịch vụ; việc phát được thực hiện đến người nhận theo địa chỉ hoặc địa điểm nhận theo thỏa thuận. Hoạt động được tổ chức, vận hành trên mạng bưu chính và thực hiện đầy đủ các công đoạn đặc trưng của dịch vụ bưu chính.

Đây chính là điểm giúp phân định dịch vụ bưu chính với các hoạt động vận tải và logistics độc lập. Một hoạt động kho bãi, vận chuyển hay phân phối được thực hiện độc lập, không hình thành mạng bưu chính và không thực hiện các đặc trưng của dịch vụ bưu chính thì không thuộc phạm vi điều chỉnh của Luật Bưu chính.

Thực tế tại Vietnam Post cho thấy sự giao thoa giữa các lĩnh vực này ngày càng rõ khi thương mại điện tử phát triển. Trong hơn 15 năm thực hiện Luật Bưu chính, Vietnam Post duy trì mạng bưu chính công cộng với hơn 12.000 điểm phục vụ, đồng thời đẩy mạnh ứng dụng công nghệ, chuyển đổi số và tham gia sâu hơn vào các hoạt động phục vụ nền kinh tế số. Bởi vậy, cùng một doanh nghiệp có thể cung cấp nhiều loại hình dịch vụ khác nhau. Việc doanh nghiệp có kho hàng, phương tiện vận chuyển hay cung cấp dịch vụ giao nhận không có nghĩa toàn bộ hoạt động của doanh nghiệp đều là dịch vụ bưu chính. Điều cần xem xét là bản chất của từng hoạt động và phương thức tổ chức cung cấp dịch vụ.

Phân định theo bản chất, không theo tên gọi

Đây cũng là cách tiếp cận được đặt ra trong quá trình hoàn thiện dự thảo Luật Bưu chính (sửa đổi). Phát biểu tại buổi làm việc với Vietnam Post ngày 29/4, Thứ trưởng Bộ Khoa học và Công nghệ Phạm Đức Long nhấn mạnh yêu cầu mở rộng phạm vi điều chỉnh của Luật nhưng phải bảo đảm không chồng lấn với lĩnh vực logistics.

Chẳng hạn, các tên gọi như “chuyển phát nhanh”, “giao hàng tiết kiệm” hay những mô hình tương tự không phải là căn cứ duy nhất để xác định một hoạt động có phải dịch vụ bưu chính hay không. Nếu hoạt động được tổ chức trên mạng bưu chính và đáp ứng các đặc trưng của dịch vụ bưu chính theo dự thảo Luật thuộc phạm vi điều chỉnh của Luật Bưu chính. Ngược lại, nếu chỉ thực hiện vận chuyển hoặc giao nhận hàng hóa từ điểm này đến điểm khác mà không đáp ứng các đặc trưng đó thì không thuộc phạm vi điều chỉnh của Luật.

Trong đó, việc định danh, theo dõi và truy vết bưu gửi là một trong những tiêu chí để nhận diện dịch vụ bưu chính, nhưng không phải tiêu chí duy nhất. Việc xác định còn phải xem xét đồng thời các yếu tố khác như mạng bưu chính, quy trình chấp nhận, chia chọn, vận chuyển, phát và phương thức giao bưu gửi đến người nhận. Cách phân định này cũng giúp làm rõ mối quan hệ giữa thương mại điện tử và bưu chính.

Thương mại điện tử là hoạt động mua bán hàng hóa, cung cấp dịch vụ trên môi trường điện tử; còn bưu chính là hoạt động cung cấp dịch vụ chấp nhận, chia chọn, vận chuyển và phát bưu gửi. Một giao dịch thương mại điện tử có thể sử dụng dịch vụ bưu chính hoặc những phương thức giao nhận khác để hoàn tất việc giao hàng.

Như vậy, giữa bưu chính, logistics và vận tải không phải là những “đường biên” hoàn toàn tách biệt. Các lĩnh vực có thể cùng tham gia vào một chuỗi cung ứng, thậm chí cùng xuất hiện trong hành trình của một đơn hàng. Vấn đề đặt ra đối với pháp luật là xác định đúng bản chất của từng hoạt động, phương thức tổ chức dịch vụ và trách nhiệm của từng chủ thể, qua đó tránh khoảng trống quản lý nhưng cũng không tạo ra sự chồng lấn không cần thiết.

Đây là yêu cầu càng trở nên rõ hơn khi bưu chính đang chuyển từ mô hình truyền thống sang một mắt xích quan trọng của nền kinh tế số. Việc mở rộng không gian phát triển cho bưu chính, đồng thời phân định hợp lý với logistics và vận tải, vì thế không chỉ là câu chuyện về khái niệm mà còn liên quan trực tiếp đến môi trường kinh doanh, trách nhiệm quản lý và khả năng thích ứng của pháp luật trước những mô hình dịch vụ mới.