Thị trường xăng dầu: Đổi cách quản lý, tăng sức cạnh tranh

Tinh gọn để thị trường vận hành thực chất

Dự thảo Nghị định thay thế các quy định hiện hành về kinh doanh xăng dầu đang được hoàn thiện theo hướng tinh gọn đầu mối, trao quyền chủ động về giá. Ảnh: Thanh Hiền

Sáng 30-9, tại Hà Nội, Bộ Công Thương tổ chức Hội nghị lấy ý kiến rộng rãi Dự thảo Nghị định thay thế các Nghị định của Chính phủ về kinh doanh xăng dầu, với sự tham dự của đại diện các bộ, ngành, hiệp hội, VCCI, địa phương cùng các thương nhân đầu mối sản xuất, kinh doanh và thương nhân phân phối xăng dầu. Đây là bước tiếp tục hoàn thiện dự thảo sau 4 lần xin ý kiến thành viên Chính phủ, trên cơ sở chỉ đạo của Thủ tướng Chính phủ tại Thông báo số 488/TB-VPCP ngày 17-9-2026.

Phát biểu tại hội nghị, ông Trần Hữu Linh, Cục trưởng Cục Quản lý và Phát triển thị trường trong nước (Bộ Công Thương) cho biết, 9 tháng qua, dù tình hình thế giới và trong nước có nhiều biến động, thị trường xăng dầu vẫn được duy trì ổn định, không xảy ra đứt gãy nguồn cung. Tuy nhiên, theo ông, trong 3 tháng cuối năm, nhu cầu thường tăng cao hơn, trong khi nguy cơ thiếu dầu diesel tại một số thị trường trên thế giới có thể tạo thêm sức ép đối với nguồn cung trong nước.

Nhìn từ thực tế đó, việc sửa đổi khung pháp lý không chỉ nhằm tháo gỡ những bất cập của cơ chế hiện hành mà còn hướng tới một hệ thống phân phối có khả năng chống chịu tốt hơn trước biến động.

Theo ông Trần Hữu Linh, dự thảo mới tập trung vào ba thay đổi lớn: cắt giảm đầu mối, trao quyền tự chủ về giá và quản lý bằng dữ liệu. Ở khâu đầu mối, yêu cầu được nâng lên theo hướng những doanh nghiệp giữ vai trò này phải có năng lực thực sự. Dự thảo quy định thương nhân đầu mối phải có hoặc thuê cảng chuyên dụng tiếp nhận được tàu từ 7.000 DWT; có kho tiếp nhận tối thiểu 15.000m³; sở hữu tối thiểu 10 cửa hàng bán lẻ và có ít nhất 40 thương nhân phân phối thuộc hệ thống.

Doanh nghiệp còn phải được phân giao tổng nguồn tối thiểu 300.000m³/năm và duy trì dự trữ lưu thông tương đương ít nhất 20 ngày cung ứng. Quy định về tổng nguồn chính thức áp dụng từ kỳ phân giao năm 2027.

Những điều kiện này cho thấy tinh gọn đầu mối không đơn thuần là giảm số lượng doanh nghiệp, mà là sàng lọc theo năng lực và trách nhiệm cung ứng. Khi giữ vai trò đầu mối, doanh nghiệp phải có hạ tầng, quy mô và khả năng thực hiện nghĩa vụ nguồn hàng tương xứng.

Ở khâu phân phối, dự thảo hợp nhất các loại hình đại lý bán lẻ, thương nhân nhận quyền và thương nhân phân phối hiện hành thành một loại hình thương nhân phân phối xăng dầu. Doanh nghiệp không phải xin Giấy xác nhận như hiện nay mà chỉ cần đáp ứng điều kiện và thông báo với cơ quan quản lý.

Theo ông Trần Hữu Linh, đây là một trong những thay đổi lớn nhằm tinh gọn hệ thống. Cùng với giảm thủ tục, cơ chế quản lý cũng chuyển mạnh sang hậu kiểm và quản lý bằng dữ liệu.

Trao quyền về giá, giữ dư địa cạnh tranh

Một thay đổi quan trọng khác là cơ chế điều hành giá. Theo dự thảo, doanh nghiệp được quyền quyết định giá bán, Nhà nước không công bố giá cơ sở định kỳ mà chuyển sang kiểm tra, giám sát. Giá bán được hình thành từ giá mua, chi phí tạo nguồn, chi phí kinh doanh định mức, lợi nhuận và thuế.

Trao quyền định giá cho doanh nghiệp là bước chuyển đáng chú ý đối với thị trường xăng dầu. Song, do đây là mặt hàng tác động trực tiếp tới vận tải, logistics, sản xuất và giá nhiều loại hàng hóa, quyền chủ động về giá phải đi cùng minh bạch dữ liệu và trách nhiệm giải trình.

Dự thảo vì vậy vẫn giữ cơ chế bình ổn trong trường hợp giá biến động bất thường, gây tác động lớn tới kinh tế - xã hội. Khi cần thiết, Nhà nước có thể sử dụng đồng bộ các công cụ về nguồn cung, dự trữ, thuế, tài chính, tiền tệ và Quỹ Bình ổn giá theo quy định.

Dự thảo cũng đưa ra hai phương án. Phương án thứ nhất chỉ cho phép thương nhân phân phối mua bán với nhau khi có quyết định của Bộ Công Thương nhằm bảo đảm nguồn cung trong trường hợp thị trường biến động hoặc xảy ra tình trạng khẩn cấp. Phương án thứ hai tiếp tục cho phép giao dịch nhưng phải bảo đảm hàng hóa thực, gắn với giao nhận và chuyển quyền sở hữu, đồng thời truy xuất được nguồn gốc theo từng lô hàng.

Tại hội nghị, ông Đinh Trọng Vinh, Công ty Thương mại dầu khí Minh Thịnh, cho rằng nếu thương nhân phân phối chỉ được mua từ thương nhân đầu mối, doanh nghiệp sẽ giảm cơ hội lựa chọn nguồn hàng và thị trường có thể phụ thuộc nhiều hơn vào nhóm đầu mối. Ông Giang Chấn Tây, Giám đốc Công ty Bội Ngọc, cũng đề nghị tiếp tục cho phép mua bán giữa các thương nhân phân phối nhưng phải kèm điều kiện để bảo đảm giao dịch có hàng hóa thực.

Ở chiều ngược lại, ông Đỗ Hoàng Hà, Trưởng ban Kinh doanh Tập đoàn Xăng dầu Việt Nam (Petrolimex), cho rằng việc thương nhân phân phối được lựa chọn mua hàng từ nhiều thương nhân đầu mối đã tạo ra cạnh tranh. Do đó, Petrolimex lựa chọn phương án không cho phép thương nhân phân phối mua bán lẫn nhau.

Trong khi đó, ông Trịnh Quang Khanh, Phó Chủ tịch Hiệp hội Xăng dầu Việt Nam, cho rằng cần phân biệt giữa khâu trung gian không tạo ra giá trị với thương nhân phân phối thực hiện các chức năng về vốn, tín dụng, tồn kho, vận tải và đưa xăng dầu tới những khu vực mà hệ thống đầu mối chưa đáp ứng hết. Theo ông, giảm khâu trung gian không đồng nghĩa với giảm những giao dịch thực sự tạo ra giá trị.

Cùng với đó, yêu cầu quản lý bằng dữ liệu sẽ trở thành công cụ quan trọng. Thương nhân đầu mối phải kết nối với Bộ Công Thương về dữ liệu kho, bồn bể, nhập - xuất - tồn và thực hiện tổng nguồn; giao dịch phân phối phải gắn với truy xuất nguồn gốc theo lô hàng.

Như vậy, thị trường xăng dầu đang đứng trước một thay đổi đáng kể về phương thức quản lý: giảm tiền kiểm, tăng hậu kiểm; giảm tầng nấc, tăng trách nhiệm; trao quyền về giá, tăng minh bạch dữ liệu.

Theo Bộ Công Thương, sau hội nghị sáng 30-9, các ý kiến của bộ, ngành, địa phương, hiệp hội và doanh nghiệp sẽ tiếp tục được tổng hợp, nghiên cứu, tiếp thu để hoàn thiện dự thảo trước khi trình Chính phủ. Mục tiêu là bảo đảm hài hòa lợi ích Nhà nước, doanh nghiệp và người tiêu dùng, đồng thời giữ vững cạnh tranh, minh bạch, hiệu quả của thị trường và nguồn cung xăng dầu trong mọi tình huống.