Luật Cấp, thoát nước: Gỡ vướng từ thực tiễn siêu đô thị hơn 14 triệu dân

Thực tiễn TP.HCM sau hợp nhất với Bình Dương và Bà Rịa - Vũng Tàu đặt ra yêu cầu cấp thiết về một cơ chế quản lý thống nhất, bảo đảm quyền lợi doanh nghiệp và dịch vụ liên tục cho người dân.

Siêu đô thị đối mặt bài toán quản lý nhiều hệ thống cấp, thoát nước

Ngày 13/11, tại TP.HCM, Bộ Xây dựng tổ chức hội thảo lấy ý kiến đối với dự thảo Luật Cấp, thoát nước. Hội thảo tập trung thảo luận những vấn đề thực tiễn đang đặt ra trong quản lý, đầu tư và vận hành hệ thống cấp nước, thoát nước, xử lý nước thải, nhất là tại các đô thị lớn và khu vực có địa bàn hành chính vừa được sắp xếp.

Thứ trưởng Bộ Xây dựng Nguyễn Tường Văn phát biểu tại Hội thảo lấy ý kiến dự án Luật cấp thoát nước ngày 13/11 tại TP.HCM.

Phát biểu tại hội thảo, Thứ trưởng Bộ Xây dựng Nguyễn Tường Văn cho biết, từ ngày 1/7/2025, TP.HCM được hợp nhất với Bình Dương và Bà Rịa - Vũng Tàu, hình thành một đô thị có quy mô dân số hơn 14 triệu người. Sự thay đổi về địa giới hành chính mở ra không gian phát triển mới, nhưng đồng thời đặt ra nhiều thách thức trong tổ chức quản lý hạ tầng kỹ thuật, đặc biệt là hệ thống cấp, thoát nước.

Trên cùng một địa bàn hiện có nhiều hệ thống cấp nước, thoát nước do các chủ đầu tư, đơn vị vận hành khác nhau quản lý. Mỗi hệ thống có cơ chế giá, hợp đồng dịch vụ, hồ sơ tài sản và phương thức quản lý được hình thành từ các địa phương trước đây. Việc kết nối, điều phối và thống nhất quản lý vì vậy không đơn thuần là điều chỉnh ranh giới hành chính, mà còn liên quan đến quyền, trách nhiệm của các đơn vị cung cấp dịch vụ và lợi ích của người dân.

Đối với cấp nước, nguồn nước thô của TP.HCM chủ yếu gắn với hệ thống sông Sài Gòn và sông Đồng Nai, đòi hỏi sự phối hợp trong quản lý, bảo vệ nguồn nước từ thượng nguồn. Trong khi đó, thoát nước đô thị chịu tác động đồng thời của mưa lớn, triều cường, lũ từ thượng nguồn và tình trạng sụt lún nền đất. Hiệu quả chống ngập không chỉ phụ thuộc vào mạng lưới cống mà còn liên quan đến hồ điều tiết, trạm bơm và hệ thống cống kiểm soát triều.

Thứ trưởng Nguyễn Tường Văn cho rằng, những vấn đề này cho thấy yêu cầu phải có một khuôn khổ pháp lý thống nhất, đủ khả năng điều chỉnh hoạt động cấp, thoát nước trong điều kiện không gian đô thị mở rộng và mô hình chính quyền địa phương hai cấp được triển khai.

Một trong những vấn đề đáng chú ý được đặt ra tại hội thảo là khoảng cách giữa năng lực xử lý nước thải và hiệu quả thu gom nước thải đô thị. Theo Thứ trưởng Nguyễn Tường Văn, TP.HCM đặt mục tiêu đến năm 2030 thu gom khoảng 80% nước thải đô thị; trong khi tỷ lệ nước thải được xử lý đạt quy chuẩn hiện mới khoảng 40 - 45%.

Thực tế này cho thấy, đầu tư nhà máy xử lý nước thải cần được triển khai đồng bộ với hệ thống thu gom, mạng lưới đấu nối và công trình đầu mối. Nếu nhà máy đã được xây dựng nhưng mạng lưới thu gom chưa hoàn chỉnh, công suất xử lý sẽ không được khai thác hiệu quả, gây lãng phí nguồn lực đầu tư.

Bên cạnh đó, việc kiểm soát ngập úng đô thị cần được nhìn nhận trên cơ sở lưu vực thoát nước, thay vì giới hạn trong phạm vi địa giới hành chính. Các khu vực có liên quan về dòng chảy, cao độ nền, hồ điều tiết và hệ thống tiêu thoát nước phải được phối hợp quản lý, vận hành. Đặc biệt, trong quá trình phát triển đô thị, trách nhiệm của chủ đầu tư dự án đối với cao độ nền, không gian trữ nước và khả năng đấu nối hệ thống thoát nước cần được quy định rõ.

Đối với khu vực Đồng bằng sông Cửu Long, thách thức về cấp nước ngày càng rõ nét khi tình trạng hạn hán, xâm nhập mặn diễn biến sớm và sâu hơn. Việc khai thác nước dưới đất quá mức cũng là một trong những nguyên nhân làm gia tăng tình trạng sụt lún. Theo Thứ trưởng, cần có định hướng chuyển dần sang khai thác nguồn nước mặt, đồng thời phát triển các công trình cấp nước liên vùng để tăng khả năng bảo đảm nguồn nước an toàn, ổn định.

Nhiều doanh nghiệp ý kiến về dự thảo Luật Cấp, thoát nước cần giải quyết những vấn đề cụ thể của ngành: Trách nhiệm chi trả khi công trình bị di dời; nguồn lực đầu tư hệ thống dự phòng; cơ chế điều chỉnh giá dịch vụ...

Không chỉ ở đô thị lớn, khu vực nông thôn cũng còn nhiều khó khăn trong quản lý và vận hành công trình cấp nước. Các hệ thống quy mô nhỏ, phân tán thường có nguồn thu hạn chế, thiếu nhân lực kỹ thuật và khó bảo đảm kinh phí duy tu, bảo dưỡng. Đây là những vấn đề cần được tính toán trong chính sách đầu tư, quản lý và hỗ trợ vận hành công trình.

Hoàn thiện cơ chế quản lý, giá dịch vụ và nguồn lực đầu tư

Theo Thứ trưởng Nguyễn Tường Văn, Bộ Xây dựng đã triển khai xây dựng dự án Luật Cấp, thoát nước từ năm 2023. Đến năm 2026, dự thảo tiếp tục được rà soát, cập nhật để phù hợp với việc sắp xếp đơn vị hành chính, mô hình chính quyền địa phương hai cấp và các quy định pháp luật có liên quan. Ngày 9/11/2026, Bộ Xây dựng đã trình Chính phủ hồ sơ chính sách của dự án luật tại Tờ trình số 136/TTr-BXD.

Dự thảo luật gồm 8 chương, 57 điều, tập trung vào ba nhóm chính sách: Phát triển hệ thống cấp, thoát nước đồng bộ, hiệu quả; quản lý, vận hành hệ thống, bảo đảm tính liên tục và an toàn dịch vụ; huy động nguồn lực, quản lý tài sản, chi phí vận hành, bảo dưỡng và giá dịch vụ, đồng thời tính đến khả năng chi trả của người dân.

Tại hội thảo, Thứ trưởng đề nghị các đại biểu tập trung góp ý vào những nhóm vấn đề trọng tâm. Trong đó, cần làm rõ phạm vi điều chỉnh và trách nhiệm quản lý nhà nước giữa lĩnh vực cấp, thoát nước với các lĩnh vực tài nguyên nước, thủy lợi, môi trường, quy hoạch, xây dựng và y tế; xác định rõ trách nhiệm của từng cơ quan tại các khâu lấy nước thô, cấp nước và xả nước thải.

Một vấn đề khác là quy hoạch và kế hoạch phát triển hệ thống. Quy hoạch cấp nước cần tính đến nguồn nước dự phòng, hành lang bảo vệ công trình và khả năng kết nối liên vùng; quy hoạch thoát nước phải gắn với lưu vực, cao độ nền, không gian trữ nước và kế hoạch đầu tư công. Đối với TP.HCM, việc tích hợp các hệ thống được hình thành từ ba địa phương trước đây cần được xem xét trên tổng thể, tránh đầu tư manh mún và thiếu kết nối.

Các đại biểu tham dự Hội lấy ý kiến hồ sơ dự án Luật cấp thoát nước.

Dự thảo cũng cần quy định rõ trách nhiệm bảo vệ, di dời và hoàn trả công trình cấp, thoát nước khi triển khai các dự án giao thông, chỉnh trang đô thị. Việc di dời đường ống, tuyến cống không chỉ liên quan đến chi phí mà còn phải bảo đảm duy trì dịch vụ trong quá trình thi công, hạn chế gián đoạn cấp nước và thoát nước.

Về nguồn lực, Thứ trưởng cho rằng cấp, thoát nước là lĩnh vực đòi hỏi vốn đầu tư lớn, thời gian thu hồi vốn dài. Vì vậy, cần có cơ chế phù hợp để thu hút đầu tư tư nhân, thúc đẩy hợp tác công tư (PPP), đồng thời phân định rõ trách nhiệm giữa Nhà nước và nhà đầu tư. Đối với các dự án xử lý nước thải, cần tính đến rủi ro khi nhà máy hoàn thành nhưng mạng lưới thu gom chưa đồng bộ, cũng như cơ chế thanh toán và nguồn thu dài hạn để bảo đảm vận hành.

Cơ chế giá dịch vụ cũng là nội dung cần được nghiên cứu kỹ. Giá nước và giá dịch vụ thoát nước cần tính đúng, tính đủ các chi phí hợp lý, tạo nguồn lực duy tu, bảo dưỡng và tái đầu tư, nhưng phải bảo đảm khả năng chi trả của người dân. Đặc biệt, cần làm rõ phần dịch vụ thoát nước mưa, chống ngập do Nhà nước bảo đảm và phần chi phí do người sử dụng dịch vụ chi trả, tránh trùng lặp với các khoản phí, nghĩa vụ tài chính khác.

Một nội dung quan trọng khác là chuyển tiếp quản lý sau sắp xếp đơn vị hành chính. Thứ trưởng dẫn thực tế tại TP.HCM, một số nhà máy xử lý nước thải ở khu vực Bình Dương trước đây vẫn đang vận hành theo hợp đồng trong thời gian chờ lựa chọn đơn vị quản lý mới; giá nước sinh hoạt nông thôn tại một số nơi vẫn áp dụng theo quy định của địa phương cũ. Những trường hợp này cần có lộ trình rà soát, bàn giao tài sản, dữ liệu, hợp đồng và xác định trách nhiệm vận hành, bảo trì để không làm gián đoạn dịch vụ.

Thứ trưởng Nguyễn Tường Văn đề nghị các đại biểu tham dự hội thảo đóng góp ý kiến từ thực tiễn quản lý, đầu tư và vận hành tại địa phương; nêu rõ những vướng mắc, nguyên nhân, cơ quan chịu trách nhiệm và nguồn lực cần thiết để xử lý. Các ý kiến sẽ được Bộ Xây dựng tổng hợp, nghiên cứu, tiếp thu và giải trình trong quá trình hoàn thiện dự thảo luật.

Việc xây dựng Luật Cấp, thoát nước được kỳ vọng tạo hành lang pháp lý thống nhất cho lĩnh vực hạ tầng thiết yếu này, góp phần bảo đảm an ninh nguồn nước, nâng cao hiệu quả xử lý nước thải và năng lực chống ngập, nhất là tại các đô thị lớn đang mở rộng không gian phát triển.