Luật Công nghiệp trọng điểm: Đột phá thể chế từ chủ trương phát triển công nghiệp của Đảng

Những quyết sách mở đường cho công nghiệp phát triển

Trong suốt quá trình phát triển của nền kinh tế, công nghiệp đã thể hiện vai trò quan trọng trong quá trình công nghiệp hóa và phát triển kinh tế, là “chìa khóa” để tạo nên sự thịnh vượng của mỗi quốc gia. Ở Việt Nam, phát triển công nghiệp là nội dung quan trọng, gắn bó chặt chẽ với sự nghiệp công nghiệp hóa, hiện đại hóa đất nước, nhằm xây dựng và phát triển nền kinh tế độc lập, tự chủ và hội nhập quốc tế.

Luật Công nghiệp trọng điểm khơi thông nguồn lực phát triển công nghiệp. Ảnh CD

Từ Đại hội VI đến Đại hội XIII, Việt Nam đặt mục tiêu trở thành nước phát triển vào năm 2045, công nghiệp luôn được Đảng xác định là động lực trung tâm của quá trình công nghiệp hóa, hiện đại hóa đất nước. Đáng chú ý, tư duy phát triển công nghiệp của Việt Nam đã thay đổi mạnh mẽ qua từng thời kỳ. Nếu giai đoạn đầu chủ yếu tập trung giải quyết thiếu hụt hàng hóa, mở rộng sản xuất, thì nay trọng tâm chuyển sang phát triển công nghiệp nền tảng, công nghiệp công nghệ cao, công nghiệp hỗ trợ và làm chủ các công nghệ chiến lược.

Đại hội VI năm 1986 mở ra công cuộc đổi mới trong bối cảnh nền kinh tế rơi vào khủng hoảng, sản xuất đình trệ, thiếu hụt hàng hóa nghiêm trọng. Ở giai đoạn này, ưu tiên hàng đầu là khôi phục sản xuất, phát triển công nghiệp hàng tiêu dùng, chế biến nông sản và hàng xuất khẩu nhằm đáp ứng nhu cầu thiết yếu của nền kinh tế.

Đến Đại hội VII năm 1991, Đảng lần đầu tiên xác định đẩy mạnh công nghiệp hóa, hiện đại hóa là con đường tất yếu để đưa đất nước thoát khỏi nghèo nàn, lạc hậu. Tư duy công nghiệp hóa từ đây không còn là giải pháp ngắn hạn mà trở thành chiến lược phát triển quốc gia.

Bước ngoặt rõ nét diễn ra tại Đại hội VIII năm 1996, khi mục tiêu đưa Việt Nam cơ bản trở thành nước công nghiệp vào năm 2020 được đặt ra. Đây là giai đoạn hàng loạt ngành nền tảng được ưu tiên phát triển như cơ khí, điện lực, hóa chất, dầu khí, vật liệu xây dựng… Đồng thời các khu công nghiệp, khu chế xuất phát triển mạnh, mở rộng thu hút đầu tư nước ngoài vào sản xuất công nghiệp.

Đến các kỳ Đại hội IX và X, trong bối cảnh hội nhập quốc tế ngày càng sâu rộng, tư duy phát triển công nghiệp bắt đầu chuyển từ tăng trưởng theo lượng sang nâng cao năng lực cạnh tranh. Hàng loạt chiến lược phát triển ngành được ban hành như cơ khí trọng điểm, ô tô, thép, điện tử, công nghiệp hỗ trợ…

Đại hội XIV của Đảng cũng định hướng phát triển công nghiệp quốc gia theo hướng tự chủ, hiện đại. Trọng tâm là chuyển đổi mạnh mẽ mô hình phát triển từ chiều rộng sang chiều sâu, tập trung ưu tiên các ngành công nghiệp chế biến - chế tạo, năng lượng tái tạo, công nghiệp công nghệ cao. Đáng chú ý, hiện Bộ Công Thương đang xây dựng dự thảo Luật Công nghiệp trọng điểm được kỳ vọng tạo cú hích thể chế, tháo gỡ điểm nghẽn cho sản xuất trong nước, thúc đẩy công nghiệp Việt Nam phát triển tự chủ, hiện đại.

"Định danh" những ngành công nghiệp trọng điểm

Bộ Công Thương đã được Chính phủ giao nhiệm vụ quan trọng là xây dựng Luật Công nghiệp trọng điểm. Theo đó công nghiệp trọng điểm được định nghĩa là các ngành công nghiệp có tính chất nền tảng, mũi nhọn, ưu tiên theo định hướng của Đảng và Nhà nước. Đảng đã xác định trong bối cảnh nguồn lực quốc gia có hạn, để tiến hành công nghiệp hóa đất nước cần ưu tiên phân bổ, sử dụng hợp lý nguồn lực cho một số ngành công nghiệp có tính chất nền tảng, mũi nhọn, ưu tiên (ngành công nghiệp trọng điểm) để tạo tác động lan tỏa đến cả nền công nghiệp. Việc thể chế hóa chủ trương, đường lối của Đảng về công nghiệp hóa và phát triển công nghiệp trong quá trình xây dựng chính sách công nghiệp quốc gia bám sát định hướng này.

Bộ Công Thương tổ chức cuộc họp Tổ soạn thảo, Tổ biên tập xây dựng Luật Công nghiệp trọng điểm ngày 19/5/2026. Ảnh: Nam Nguyễn

Mỗi thời kỳ phát triển của đất nước, công nghiệp nền tảng hay công nghiệp trọng điểm được xác định ở những đối tượng khác nhau. Trong đó, đặc biệt chú trọng đến các ngành công nghiệp: Cơ khí, luyện kim, hóa chất, vật liệu, năng lượng.

Chia sẻ về nội dung này với phóng viên Báo Công Thương, TS. Lê Đăng Doanh cho rằng, xây dựng Luật Công nghiệp trọng điểm sẽ thúc đẩy phát triển các ngành công nghiệp, làm nền tảng quan trọng cho thực hiện mục tiêu công nghiệp hóa, hiện đại hóa mà Việt Nam. “Đặc biệt, đa số doanh nghiệp trong ngành công nghiệp hiện nay là doanh nghiệp vừa và nhỏ, còn hạn chế về nhân sự, nguồn lực tài chính, năng lực nghiên cứu phát triển sản phẩm… Trong khi đó, xu hướng phát triển hiện đại của thế giới đặt ra yêu cầu doanh nghiệp phải số hóa, ứng dụng khoa học, công nghệ vào sản xuất kinh doanh, nên sớm xây dựng Luật Công nghiệp trọng điểm là việc cấp thiết”- TS. Lê Đăng Doanh nói.

Ông Nguyễn Cảnh Cường, Giảng viên chuyên gia Trường Đại học Kinh tế - Đại học Quốc gia Hà Nội, nguyên Tham tán thương mại tại Pháp, Liên minh châu Âu (EU) và Vương quốc Anh cũng cho rằng, bài toán về tỷ lệ nội địa hóa vẫn đang là thách thức lớn nhất. Dù ghi nhận sự cải thiện ở một số lĩnh vực, nhưng tỷ lệ nội địa hóa nhìn chung vẫn còn khiêm tốn khi dệt may - da giày đạt khoảng 45-50%, nhưng cơ khí chế tạo chỉ đạt 15-20%, lắp ráp ô tô đạt 20-25%. Đáng chú ý, khối FDI vẫn đóng vai trò áp đảo với kim ngạch xuất khẩu lên tới 98,46 tỷ USD trong năm 2025, tăng 33,3% và chiếm hơn 80% tổng giá trị xuất khẩu.

Bên cạnh đó, ngành công nghiệp chế biến, chế tạo năm 2025 đã chiếm khoảng 24,5% GDP, tạo nền tảng vững chắc cho sự tăng trưởng. Tuy nhiên, sự phát triển này đang đặt ra yêu cầu cấp thiết về việc xây dựng một hành lang pháp lý đồng bộ, hiện đại để định hướng và thúc đẩy các ngành công nghiệp trọng điểm phát triển bền vững.

Theo Cục Công nghiệp (Bộ Công Thương), dự thảo Luật Công nghiệp trọng điểm luật hóa các quy định ưu đãi, hỗ trợ cho các ngành công nghiệp trọng điểm. Cụ thể, ưu đãi, hỗ trợ để phát triển thị trường quy định về tự chủ sản xuất, cung ứng sản phẩm, dịch vụ công nghiệp trọng điểm; cơ chế đặt hàng, đấu thầu đối với sản phẩm, dịch vụ công nghiệp trọng điểm; ưu đãi, hỗ trợ cho các dự án sản xuất, chế biến, sử dụng tài nguyên quan trọng. Đặc biệt là các dự án chế biến khoáng sản chiến lược và các dự án nhiên liệu xanh cung ứng cho điện năng lượng mới; thúc đẩy xuất khẩu sản phẩm công nghiệp trọng điểm.

Tại cuộc họp Tổ soạn thảo, Tổ biên tập xây dựng Luật Công nghiệp trọng điểm diễn mới đây, trao đổi với phóng viên Báo Công Thương ông Phan Lê Hoàng Linh, Trưởng phòng Công nghiệp chế tạo, Cục Công nghiệp cho biết, Luật cũng ưu đãi, hỗ trợ tín dụng, hỗ trợ tài chính cho tổ chức, doanh nghiệp, cá nhân trong các ngành công nghiệp trọng điểm thông qua các định chế quỹ tài chính như Quỹ phát triển khoa học và công nghệ quốc gia, Quỹ đổi mới công nghệ quốc gia, quỹ phát triển khoa học và công nghệ và đổi mới sáng tạo của Bộ, cơ quan ngang Bộ, cơ quan thuộc Chính phủ, cơ quan khác ở trung ương, Ủy ban nhân dân cấp tỉnh, Quỹ đầu tư mạo hiểm quốc gia, quỹ đầu tư mạo hiểm của địa phương và Quỹ hỗ trợ đầu tư theo quy định của pháp luật về đầu tư.

“Luật dự kiến sẽ có quy định về thúc đẩy xuất khẩu sản phẩm công nghiệp trọng điểm như hỗ trợ doanh nghiệp đạt tiêu chuẩn quốc tế, tham gia xúc tiến thương mại...Những giải pháp và mục tiêu của Luật đều hướng đến việc tạo ra một môi trường kinh doanh thuận lợi, tạo động lực thúc đẩy sự phát triển bền vững của doanh nghiệp và ngành công nghiệp, kiến tạo động lực tăng trưởng trong tình hình kinh tế hiện nay”, ông Phan Lê Hoàng Linh thông tin.

Kiến tạo động lực tăng trưởng

Đánh giá cao về việc xây dựng Luật Công nghiệp trọng điểm, TS Trịnh Thị Thanh Thủy - Nguyên Phó Viện trưởng Viện nghiên cứu Chiến lược, Chính sách Công Thương cũng khẳng định, trong bối cảnh cả thế giới đang bước vào cuộc Cách mạnh công nghiệp 4.0, hướng tới mô hình kinh tế tuần hoàn, phát triển bền vững, chuyển đổi số..., nhưng giá trị gia tăng, trình độ phát triển khoa học - công nghệ ở ngành công nghiệp chưa đồng đều, nhất là công nghiệp chế biến, chế tạo còn phụ thuộc nhiều vào nguồn linh kiện từ nước ngoài. “Việc sớm cho ra đời Luật Công nghiệp trọng điểm sẽ tạo hành lang pháp lý, tạo điều kiện cho doanh nghiệp công nghiệp tiếp cận nguồn vốn, nâng cao năng lực cạnh tranh để tham gia sâu hơn vào chuỗi giá trị toàn cầu”, TS Trịnh Thị Thanh Thủy nhận định.

Với kỳ vọng tạo đột phá về thể chế, Luật Công nghiệp trọng điểm không chỉ là công cụ pháp lý mà còn là đòn bẩy chiến lược giúp Việt Nam bứt phá trong giai đoạn phát triển mới, hướng tới mục tiêu trở thành quốc gia công nghiệp hiện đại, có thu nhập cao trong tương lai.

Dự thảo Luật Công nghiệp trọng điểm kỳ vọng tạo ra những đột phá về chính sách để tháo gỡ các điểm nghẽn của công nghiệp Việt Nam

TS. Trịnh Thị Thanh Thủy cũng cho rằng: Luật Công nghiệp trọng điểm được thông qua sẽ tạo cơ sở, nền tảng pháp lý thống nhất để Chính phủ có thể linh hoạt ban hành hệ thống các văn bản quy phạm pháp luật quy định chi tiết các chính sách đặc thù nhằm hỗ trợ phát triển các ngành công nghiệp.

“Đề án tái cơ cấu ngành Công Thương giai đoạn đến năm 2030 đã được Thủ tướng Chính phủ phê duyệt cũng đặt mục tiêu tái cơ cấu ngành Công Thương nhằm thực hiện chuyển dịch cơ cấu nền kinh tế, nâng cao năng suất, chất lượng, giá trị gia tăng và năng lực cạnh tranh; tạo lập các động lực tăng trưởng mới gắn với chuyển biến về chất mô hình tăng trưởng của ngành Công Thương. Theo đó, cần thiết phải có Luật Công nghiệp trọng điểm với các chính sách để định hướng liên kết doanh nghiệp FDI với doanh nghiệp trong nước, tạo ra mạng lưới liên kết vùng, các cụm, các chuỗi công nghiệp…”, TS. Trịnh Thị Thanh Thủy chỉ ra.

Dưới sự lãnh đạo sáng suốt của Đảng, với quyết tâm cao độ của cả hệ thống chính trị, trong đó có Bộ Công Thương, nhất định Luật Công nghiệp trọng điểm sau khi ban hành sẽ góp phần thúc đẩy quá trình công nghiệp hóa, hiện đại của đất nước nhanh và bền vững.