Luật Dầu khí ra đời: Tạo hành lang pháp lý, thúc đẩy hợp tác, đầu tư

Hoàn thiện thể chế từ yêu cầu thực tiễn

Sự ra đời của Luật Dầu khí năm 1993 gắn với quá trình đổi mới nền kinh tế, hoàn thiện hệ thống pháp luật và mở rộng quan hệ kinh tế đối ngoại của Việt Nam. Trong lĩnh vực dầu khí, nhu cầu huy động nguồn lực để phát triển sản xuất, tiếp cận công nghệ và nâng cao năng lực khai thác ngày càng trở nên cấp thiết. Hoạt động tìm kiếm, thăm dò dầu khí đòi hỏi vốn đầu tư lớn, trình độ kỹ thuật chuyên sâu, thời gian triển khai dài và tiềm ẩn nhiều rủi ro.

MSP-1 là giàn khai thác tấn dầu thô đầu tiên mỏ Bạch Hổ

Trước năm 1993, ngành dầu khí Việt Nam đã hình thành những nền tảng quan trọng. Liên doanh Việt - Nga Vietsovpetro được thành lập trên cơ sở Hiệp định liên Chính phủ ký ngày 19/6/1981. Ngày 26/6/1986, Vietsovpetro khai thác tấn dầu thô thương mại đầu tiên tại mỏ Bạch Hổ, đánh dấu bước phát triển quan trọng của ngành công nghiệp dầu khí Việt Nam. Những kết quả này cho thấy hợp tác quốc tế đã góp phần hình thành năng lực kỹ thuật, tổ chức sản xuất và khai thác tài nguyên của Việt Nam.

Cùng với đó, quá trình mở cửa thu hút đầu tư nước ngoài tạo điều kiện để ngành dầu khí tìm kiếm đối tác và phương thức hợp tác mới. Ngày 9/9/1991, Tổng công ty Dầu khí Việt Nam ký hợp đồng chia sản phẩm dầu khí (PSC) tại Lô 01 và 02 với Petronas Carigali Overseas (Malaysia), hợp đồng có hiệu lực từ ngày 10/9/1991. Trong quá trình triển khai, các bên phát hiện và đưa vào khai thác nhiều mỏ dầu, tiêu biểu là Ruby năm 1998, Pearl và Topaz năm 2010, Diamond năm 2014. Hợp đồng kết thúc vào tháng 9/2017, với việc bàn giao tài sản và hoạt động dầu khí cho phía Việt Nam.

Trường hợp Lô 01 và 02 cho thấy hợp tác quốc tế trong lĩnh vực dầu khí đã hình thành trước khi Luật Dầu khí năm 1993 ra đời. Khi các hình thức hợp tác ngày càng đa dạng, việc xây dựng một khuôn khổ pháp lý chuyên ngành trở thành yêu cầu quan trọng, nhằm xác định quyền và nghĩa vụ của các bên, tạo cơ sở cho hoạt động đầu tư, đồng thời bảo đảm sự quản lý của Nhà nước đối với tài nguyên quốc gia.

Ngày 6/7/1993, tại Kỳ họp thứ 3, Quốc hội khóa IX đã thông qua Luật Dầu khí số 18-L/CTN. Luật có hiệu lực thi hành từ ngày 1/9/1993. Ngay trong phần mở đầu, luật xác định mục tiêu bảo vệ, khai thác và sử dụng hiệu quả nguồn tài nguyên dầu khí để phát triển kinh tế quốc dân, đồng thời mở rộng hợp tác với nước ngoài. Hai yêu cầu này cho thấy định hướng xuyên suốt của đạo luật: huy động nguồn lực để phát triển ngành đi đôi với bảo vệ tài nguyên và lợi ích quốc gia.

Điều 1 quy định toàn bộ tài nguyên dầu khí trong lòng đất thuộc đất liền, hải đảo, nội thủy, lãnh hải, vùng đặc quyền kinh tế và thềm lục địa Việt Nam thuộc sở hữu toàn dân, do Nhà nước quản lý. Trong khi đó, Điều 2 quy định Nhà nước khuyến khích các tổ chức, cá nhân Việt Nam và nước ngoài đầu tư vốn, công nghệ để tiến hành hoạt động dầu khí, trên cơ sở tôn trọng độc lập, chủ quyền, toàn vẹn lãnh thổ, an ninh quốc gia của Việt Nam và tuân thủ pháp luật Việt Nam. Luật đồng thời quy định việc bảo hộ vốn đầu tư, tài sản và các quyền lợi hợp pháp của nhà đầu tư.

Việc đặt quyền quản lý tài nguyên của Nhà nước bên cạnh chính sách khuyến khích đầu tư cho thấy luật không chỉ hướng tới thu hút nguồn lực bên ngoài. Đạo luật còn tạo cơ sở để tổ chức hoạt động dầu khí trong một khuôn khổ pháp lý xác định, trong đó quyền lợi của nhà đầu tư gắn với yêu cầu tuân thủ pháp luật và bảo đảm lợi ích quốc gia.

TS. Nguyễn Quốc Thập - Chủ tịch Hội Dầu khí Việt Nam cùng người lao động PETROVIETNAM

Đánh giá về ý nghĩa của đạo luật, trao đổi với PetroTimes, TS. Nguyễn Quốc Thập, Chủ tịch Hội Dầu khí Việt Nam cho rằng, Luật Dầu khí năm 1993 đã đưa các hoạt động dầu khí vào khuôn khổ pháp lý chuyên ngành. Theo ông, sau khi luật ra đời, hoạt động đầu tư thăm dò, khai thác tiếp tục được đẩy mạnh, đồng thời thu hút thêm nguồn lực nước ngoài để gia tăng sản lượng.

Nhận định này cho thấy ý nghĩa của Luật Dầu khí năm 1993 không chỉ nằm ở việc thúc đẩy hoạt động hợp tác quốc tế, mà còn tạo cơ sở pháp lý chuyên ngành cho những hoạt động đã hình thành, góp phần thu hút đầu tư và tạo nền tảng cho sự phát triển của ngành trong những năm tiếp theo.

Từ hợp đồng dầu khí đến thực tiễn hợp tác quốc tế

Một nội dung quan trọng của Luật Dầu khí năm 1993 là xác lập vai trò của Tổng công ty Dầu khí Việt Nam, tiền thân của Tập đoàn Công nghiệp - Năng lượng Quốc gia Việt Nam hiện nay (PETROVIETNAM), trong tổ chức hoạt động và ký kết hợp đồng dầu khí. Điều 14 quy định Tổng công ty Dầu khí Việt Nam là doanh nghiệp nhà nước do Chính phủ thành lập để tiến hành các hoạt động dầu khí và ký kết hợp đồng dầu khí với tổ chức, cá nhân tiến hành hoạt động theo quy định của luật. Đây là cơ sở để doanh nghiệp dầu khí quốc gia tham gia tổ chức hợp tác với các đối tác trong và ngoài nước.

Điều 15 quy định các hình thức hợp đồng dầu khí, trong đó có hợp đồng chia sản phẩm, hợp đồng liên doanh và các hình thức khác theo quy định của pháp luật. Điều luật cũng xác định những nội dung chủ yếu cần được thể hiện trong hợp đồng, bao gồm: cam kết về công việc và tiến độ, đầu tư tài chính, quyền và nghĩa vụ của các bên, thu hồi vốn, phân chia lợi nhuận, đào tạo và sử dụng lao động, bảo vệ môi trường, an toàn và giải quyết tranh chấp.

Bên cạnh đó, Điều 16 đặt ra yêu cầu về lựa chọn nhà thầu thông qua đấu thầu hoặc hình thức khác theo quy định của Chính phủ, gắn với việc xem xét năng lực tài chính, trình độ kỹ thuật và kinh nghiệm chuyên môn. Như vậy, việc thu hút đầu tư được đặt trong mối quan hệ với năng lực thực hiện dự án và trách nhiệm của nhà thầu, thay vì chỉ dừng ở mục tiêu huy động vốn.

Các quy định này tạo cơ sở pháp lý để xác lập quyền và nghĩa vụ trong quá trình hợp tác. Tuy nhiên, hiệu quả của từng dự án vẫn phụ thuộc vào chất lượng đàm phán, điều kiện địa chất, năng lực nhà thầu, khả năng thu xếp vốn và việc thực hiện các cam kết đã thống nhất.

Có thể thấy, Luật Dầu khí năm 1993 đã tạo thêm cơ sở để các hoạt động hợp tác được triển khai trong khuôn khổ chuyên ngành, với những quy định về hình thức hợp đồng, năng lực nhà thầu và các nội dung cơ bản của quan hệ đầu tư.

Theo TS. Nguyễn Quốc Thập, trong quá trình thực thi, Luật Dầu khí năm 1993 được sửa đổi, bổ sung nhiều lần. Các lần sửa đổi chủ yếu nhằm cập nhật, điều chỉnh quy định để phù hợp hơn với những thay đổi của hệ thống pháp luật, trong đó có pháp luật về đầu tư và thuế. Điều này cho thấy khuôn khổ pháp lý dầu khí cần được hoàn thiện theo sự phát triển của hoạt động sản xuất, kinh doanh và yêu cầu quản lý nhà nước.

Nhìn lại quá trình phát triển của ngành dầu khí Việt Nam, Luật Dầu khí năm 1993 là một dấu mốc quan trọng trong hoàn thiện thể chế cho hoạt động tìm kiếm, thăm dò và khai thác dầu khí. Đạo luật đã tạo cơ sở pháp lý chuyên ngành để các quan hệ đầu tư, hợp tác được triển khai rõ ràng hơn. Những lần sửa đổi, bổ sung sau này cũng cho thấy khuôn khổ pháp lý dầu khí cần tiếp tục thích ứng với thực tiễn, bảo đảm hài hòa giữa yêu cầu thu hút nguồn lực, hiệu quả đầu tư và lợi ích quốc gia.