Luật Đô thị đặc biệt cho TP.HCM: Trao quyền thực chất, xóa vòng lặp 'xin-cho'

Theo kế hoạch, từ tháng 4 đến tháng 9-2026, TP.HCM sẽ tập trung xây dựng dự thảo Luật Đô thị đặc biệt làm cơ sở trình Ủy ban Thường vụ Quốc hội và Quốc hội xem xét, thông qua.

Trao đổi với báo Pháp Luật TP.HCM, PGS-TS Đỗ Phú Trần Tình, Viện trưởng Viện Phát triển chính sách ĐH Quốc gia TP.HCM, Trường ĐH Kinh tế - Luật, khẳng định Luật Đô thị đặc biệt sẽ là khuôn khổ pháp lý đủ sự linh hoạt và vượt trội giúp TP phát triển trên nền không gian rộng lớn sau sáp nhập.

Luật Đô thị đặc biệt cần thiết lập cơ chế thử nghiệm thể chế, cho phép TP.HCM đi trước trong các chính sách mới. Ảnh: THUẬN VĂN

Khắc phục tính phân mảnh của hệ thống chính sách

. Phóng viên: Thưa ông, việc Bộ Chính trị đồng ý chủ trương xây dựng Luật Đô thị đặc biệt sẽ giúp TP.HCM giải quyết những “bài toán” cốt lõi nào?

+ PGS-TS Đỗ Phú Trần Tình: Tôi cho rằng chủ trương này đáp ứng đúng yêu cầu cấp thiết trong bối cảnh phát triển hiện nay của TP, đặc biệt là mục tiêu tăng trưởng hai con số.

Thực tiễn cho thấy các cơ chế đặc thù áp dụng cho TP.HCM thời gian qua chủ yếu được ban hành và điều chỉnh theo từng giai đoạn nhằm xử lý các vướng mắc trước mắt. Mặc dù đã mang lại những kết quả nhất định song các cơ chế này vẫn mang tính cục bộ, tập trung vào từng vấn đề riêng lẻ, thiếu một khuôn khổ pháp lý ổn định trước yêu cầu phát triển ngày càng cao của TP.

Việc xây dựng một đạo luật riêng cho TP.HCM sẽ góp phần hình thành khuôn khổ thể chế mang tính tổng thể, thống nhất và có tầm nhìn dài hạn.

Luật Đô thị đặc biệt không chỉ tạo ra một không gian thể chế thông thoáng và linh hoạt hơn, mà còn giúp TP chủ động trong quản lý, điều hành và triển khai các chính sách phù hợp với đặc thù của một đô thị lớn, năng động, giữ vai trò tiên phong trong đổi mới mô hình tăng trưởng.

Với vai trò là đầu tàu kinh tế, việc trao cho TP.HCM khuôn khổ pháp lý linh hoạt và vượt trội vừa phục vụ sự phát triển riêng của TP, vừa tạo động lực lan tỏa cho vùng Nam Bộ và cả nền kinh tế.

Điều này đặc biệt quan trọng khi Việt Nam đang đặt ra những mục tiêu tăng trưởng cao hơn, đòi hỏi các trung tâm kinh tế lớn như TP.HCM phải được trao quyền tương xứng để tìm ra dư địa mới, phát huy tối đa tiềm năng và đóng góp hiệu quả hơn vào sự phát triển chung.

PGS-TS Đỗ Phú Trần Tình, Viện trưởng Viện Phát triển chính sách ĐH Quốc gia TP.HCM, Trường ĐH Kinh tế - Luật.

. Trung ương đã trao cho TP.HCM hàng loạt cơ chế, chính sách đặc thù từ các nghị quyết 98, 260, 188, 222... nhưng dường như vẫn chưa đủ lực để TP thực sự đột phá?

+ Nguyên nhân cốt lõi theo tôi nằm ở chỗ quá trình xây dựng các cơ chế đặc thù chủ yếu vận hành theo hướng phản ứng với thực tiễn, tức là phát sinh nhu cầu, nhận diện khoảng trống thể chế, đề xuất cơ chế, rồi mới ban hành và triển khai. Trong khi đó, quy trình lập pháp thường kéo dài khiến nhiều cơ chế khi đi vào thực thi đã lỡ “thời điểm vàng”.

Đặc biệt, các nghị quyết thường xây dựng theo hướng trao quyền khá rộng nhưng lại đi kèm nhiều điều kiện ràng buộc về việc xin ý kiến, chấp thuận của các bộ, ngành, khiến quyền tự chủ trên thực tế bị thu hẹp, thậm chí bị “vô hiệu hóa”. Hệ quả là cơ chế đặc thù nhiều nhưng mang tính “may đo” cho từng vấn đề cụ thể, thiếu sự liên kết trong khuôn khổ tổng thể, thống nhất.

Không chỉ vậy, phần lớn các nghị quyết mới tập trung tháo gỡ cho một số dự án lớn, lĩnh vực trọng điểm mà chưa tạo được nền tảng toàn diện cho các lĩnh vực quan trọng khác như quản trị đô thị; tài chính, ngân sách; khoa học công nghệ; giáo dục đào tạo, y tế và an sinh xã hội.

Yêu cầu đặt ra là cần một bước chuyển căn bản về cách tiếp cận thể chế. Cụ thể, phân cấp, phân quyền phải thực chất, gắn với trách nhiệm giải trình rõ ràng, theo phương châm “địa phương quyết, địa phương làm, địa phương chịu trách nhiệm” như tinh thần Nghị quyết 66-NQ/TW của Bộ Chính trị.

Thay vì tiếp tục loay hoay với nhiều cơ chế đặc thù riêng lẻ, việc ban hành một luật riêng cho TP.HCM sẽ khắc phục tính phân mảnh của hệ thống chính sách. Đồng thời, tạo nền tảng thể chế đủ mạnh để TP.HCM phát huy vai trò tiên phong, từ đó dẫn dắt và lan tỏa động lực phát triển cho cả nước.

Ba trụ cột nền tảng

. Vậy đâu là những trụ cột nền tảng cần có trong dự thảo Luật Đô thị đặc biệt để bao quát hết các không gian phát triển của siêu đô thị TP.HCM?

+ Dự thảo Luật Đô thị đặc biệt cần được xây dựng theo hướng tích hợp, toàn diện và có tính đột phá trên cơ sở kế thừa và “nâng cấp” các cơ chế đặc thù đã được thí điểm. Trước hết cần xác lập rõ vị thế pháp lý đặc thù của TP.HCM như một cực tăng trưởng quốc gia, trung tâm khoa học công nghệ, đổi mới sáng tạo và hội nhập quốc tế. Tương ứng với vị thế này, mô hình tổ chức chính quyền đô thị cần được xây dựng theo hướng mở rộng quyền tự chủ gắn với trách nhiệm giải trình.

Luật Đô thị đặc biệt cũng cần quy định đồng bộ về quy hoạch và quản lý không gian đô thị theo hướng tích hợp, phát triển theo mô hình TOD. Đồng thời, mở rộng sang các không gian mới như không gian ngầm và không gian tầm thấp nhằm khai thác hiệu quả các dư địa mới cho phát triển.

Ở khía cạnh kinh tế, cần thiết lập các cơ chế đầu tư linh hoạt hơn, như mở rộng hình thức PPP, lựa chọn nhà đầu tư chiến lược và xây dựng “luồng xanh” cho các dự án quy mô lớn, công nghệ chiến lược. Đi liền đó là trao quyền chủ động cao hơn cho TP trong giải quyết tài sản công và các cơ chế tài chính, nhằm bảo đảm khả năng huy động, phân bổ và sử dụng nguồn lực một cách hiệu quả. Để tạo nền tảng cho phát triển bền vững và đột phá, luật cũng cần xây dựng các thiết chế riêng về liên kết vùng, đổi mới sáng tạo và cơ chế thử nghiệm chính sách.

Trong tổng thể đó, có ba trụ cột mang tính nền tảng. Thứ nhất là trao quyền tự chủ thực chất cho TP trong quản trị, từ tổ chức bộ máy đến quyết định các vấn đề về quy hoạch, đầu tư và tài chính.

Thứ hai là thiết lập cơ chế thử nghiệm thể chế (sandbox), cho phép TP.HCM đi trước trong các mô hình kinh tế và công nghệ mới mà pháp luật hiện hành chưa kịp điều chỉnh. Thứ ba là xây dựng một khung pháp lý có sức cạnh tranh quốc tế, đặc biệt trong lĩnh vực tài chính, nhằm hiện thực hóa mục tiêu hình thành trung tâm tài chính quốc tế tại TP.HCM.

Khi TP.HCM được trao quyền tự chủ thực chất hơn trong các lĩnh vực cốt lõi thì các điểm nghẽn thể chế sẽ được tháo gỡ căn cơ.

Trao quyền dứt khoát cho TP.HCM

. Từ những định hướng đột phá đó, ông kỳ vọng diện mạo và không gian phát triển của TP.HCM sẽ thay đổi như thế nào khi có Luật Đô thị đặc biệt?

+ Nếu có Luật Đô thị đặc biệt, bên cạnh việc có thêm công cụ pháp lý mới thì TP.HCM sẽ có một không gian phát triển mới hoàn toàn khác. Điểm nghẽn thể chế sẽ được tháo gỡ căn cơ, khi TP được trao quyền tự chủ thực chất hơn trong các lĩnh vực cốt lõi, giúp rút ngắn đáng kể thời gian ra quyết định, tận dụng kịp thời các cơ hội phát triển vàng trong bối cảnh nền kinh tế chuyển biến nhanh.

Khi các cơ chế đặc thù được tích hợp trong một đạo luật có hiệu lực lâu dài, TP.HCM sẽ có được một khung pháp lý nhất quán, minh bạch và có thể dự báo trước. Điều này giúp tạo niềm tin cho nhà đầu tư, đặc biệt là các nhà đầu tư chiến lược trong các lĩnh vực như tài chính, công nghệ cao, hạ tầng và đổi mới sáng tạo. Từ đó, giúp thu hút dòng vốn lớn, nâng cao chất lượng tăng trưởng của TP theo hướng bền vững hơn.

Quan trọng hơn, cơ chế thử nghiệm thể chế (sandbox) sẽ mở ra không gian để TP tiên phong trong nhiều mô hình kinh tế mới như kinh tế số, tài chính quốc tế, công nghệ cao, công nghệ chiến lược…; hình thành các động lực tăng trưởng mới thay thế dần các mô hình truyền thống.

Nếu được xây dựng đúng và thực thi hiệu quả, Luật Đô thị đặc biệt sẽ giúp TP.HCM vượt qua các điểm nghẽn cốt lõi về thể chế, hạ tầng, nguồn lực và liên kết vùng. Không chỉ dừng lại ở phạm vi địa phương, những cải cách thành công tại TP.HCM còn có thể trở thành kinh nghiệm thực tiễn để hoàn thiện thể chế chung của quốc gia, góp phần nâng cao năng lực cạnh tranh quốc gia.

. Xin cảm ơn ông.

*****

Tạo lập cơ chế nội sinh cho TP.HCM

Việc Bộ Chính trị đồng ý chủ trương xây dựng Luật Đô thị đặc biệt thể hiện sự quan tâm lớn, tiếp tục tạo điều kiện tối đa để TP.HCM phát triển sau khi mở rộng không gian.

Với chủ trương này cùng quá trình xây dựng văn bản được thực hiện công phu, khoa học, TP.HCM sẽ có một không gian chính sách toàn diện, bền vững. Đây là “chất dẫn” quan trọng giúp TP chủ động, sáng tạo khơi thông và huy động mọi nguồn lực để phát triển trong bối cảnh mới.

Theo tôi, một trong những nội dung quan trọng của luật này là tạo lập cơ chế nội sinh để TP.HCM chủ động hoặc phối hợp ban hành, hoàn thiện các cơ chế, chính sách, kịp thời khai thác mọi tiềm năng, cơ hội phát triển.

Thực tế trước sáp nhập, TP.HCM gặp nhiều khó khăn về cơ chế, chính sách và vòng tròn “càng xin càng thiếu” đã ít nhiều xảy ra. Nguyên nhân là tư duy và quy trình xây dựng cơ chế, chính sách còn chậm và nặng về quy trình, thủ tục mang tính “xin-cho”, trong khi bối cảnh phát triển chuyển đổi quá nhanh… Hệ quả là các cơ chế, chính sách chậm đi vào thực tiễn, buộc phải thay đổi hoặc có tuổi thọ ngắn.

LÊ THOA thực hiện