Luật Khí tượng thủy văn (sửa đổi) Khơi thông dữ liệu, nâng hiệu quả cảnh báo từ cơ sở

Toàn cảnh hội nghị. Ảnh: Khánh Duy

Hoàn thiện hành lang pháp lý để đáp ứng yêu cầu mới

Luật Khí tượng thủy văn số 90/2015/QH13 có hiệu lực thi hành từ ngày 01/7/2016 đến nay được sửa đổi bổ sung 5 lần trong các luật liên quan, đã tạo hành lang pháp lý quan trọng cho hoạt động khí tượng thủy văn phục vụ quốc gia và người dân.

Tuy nhiên, tại Hội nghị tham vấn chính sách Luật Khí tượng Thủy văn (sửa đổi) do Bộ Nông nghiệp và Môi trường tổ chức ngày 8/10/2026, đại diện Bộ Nông nghiệp và Môi trường cho biết, sau 10 năm thực hiện, một số tồn tại, hạn chế đã bộc lộ và có những bất cập. Cụ thể, hoạt động đầu tư, quản lý và khai thác mạng lưới quan trắc khí tượng thủy văn còn phân tán. Trách nhiệm giữa các chủ thể trong quản lý, đầu tư, vận hành mạng lưới quốc gia và các trạm chuyên dùng chưa được phân định đầy đủ. Việc kết nối, chia sẻ và khai thác dữ liệu từ các nguồn khác nhau cũng chưa đáp ứng yêu cầu thực tiễn.

Trong khi đó, dữ liệu khí tượng thủy văn ngày càng được bổ sung từ nhiều nguồn ngoài mạng lưới quan trắc quốc gia. Nhiều công trình thủy điện, cảng biển, sân bay và doanh nghiệp đã đầu tư hệ thống quan trắc riêng. Sự phát triển của thiết bị cảm biến, công nghệ vệ tinh, Internet vạn vật và trí tuệ nhân tạo cũng mở ra khả năng thu thập, xử lý lượng lớn thông tin phục vụ dự báo, cảnh báo. Tuy nhiên, việc khai thác các nguồn dữ liệu này vẫn cần cơ chế kết nối, chia sẻ và kiểm soát chất lượng thống nhất.

Phó Cục trưởng điều hành Cục Khí tượng thủy văn Hoàng Đức Cường phát biểu. Ảnh: Khánh Duy

Để khắc phục những bất cập trên, đồng thời trước bối cảnh mới của biến đổi khí hậu và yêu cầu phát triển kinh tế- xã hội, nhiều nội dung của Luật cần được rà soát, sửa đổi, bổ sung để đáp ứng yêu cầu thực tiễn. Theo Phó Cục trưởng điều hành Cục Khí tượng thủy văn Hoàng Đức Cường, dự án Luật Khí tượng thủy văn (sửa đổi) tập trung vào ba nhóm chính sách lớn, đó là hiện đại hóa mạng lưới quan trắc; đổi mới công tác dự báo, cảnh báo và quản lý tài nguyên khí hậu; hoàn thiện cơ chế huy động, quản lý, sử dụng các nguồn lực cho hoạt động khí tượng thủy văn.

Đối với mạng lưới quan trắc, cơ quan soạn thảo đề xuất đẩy mạnh tự động hóa, chuyển đổi số, đồng thời mở rộng các hình thức đầu tư như thuê dịch vụ, thuê thiết bị, khai thác dữ liệu từ hệ thống quan trắc của tổ chức, doanh nghiệp. Việc huy động thêm nguồn lực phải gắn với quản lý thống nhất, bảo đảm chất lượng và tính liên tục của số liệu.

Phó Viện trưởng Viện Chiến lược, Chính sách Nông nghiệp và Môi trường Nguyễn Trung Thắng phát biểu. Ảnh: Khánh Duy

Góp ý về định hướng này, Phó Viện trưởng Viện Chiến lược, Chính sách Nông nghiệp và Môi trường Nguyễn Trung Thắng đề nghị: xác định khí tượng thủy văn là hạ tầng thông tin thiết yếu, kết hợp tính chất hàng hóa công với phát triển thị trường dịch vụ. Cụ thể, cần chuyển từ quản lý các công trình, trạm và mạng lưới riêng lẻ sang quản trị hệ thống quan trắc tích hợp, dựa trên dữ liệu và kết quả đầu ra.

Thông tin khí tượng thủy văn hiện phục vụ ngày càng nhiều lĩnh vực, từ nông nghiệp, năng lượng đến giao thông, hàng hải, logistics và kinh tế biển. Vì vậy, cơ chế quản lý cần tạo điều kiện khai thác hiệu quả nguồn dữ liệu sẵn có, đồng thời xác định rõ trách nhiệm của các tổ chức, cá nhân tham gia cung cấp và sử dụng thông tin.

Phó Chi cục trưởng Chi cục Thủy lợi và Tài nguyên nước (Sở Nông nghiệp và Môi trường tỉnh Phú Thọ) Lê Anh Minh phát biểu. Ảnh: Khánh Duy

Từ thực tiễn địa phương, Phó Chi cục trưởng Chi cục Thủy lợi và Tài nguyên nước (Sở Nông nghiệp và Môi trường tỉnh Phú Thọ) Lê Anh Minh đề nghị tăng cường phối hợp giữa cơ quan khí tượng thủy văn với địa phương trong kiểm tra, giám sát hoạt động quan trắc, nhất là tại các công trình quan trọng. Đồng thời, cần quản lý chặt chẽ việc sử dụng tài liệu khí tượng thủy văn trong xây dựng công trình, yêu cầu chủ đầu tư sử dụng số liệu chính thức do cơ quan có thẩm quyền cung cấp, tránh sử dụng số liệu tham khảo từ khu vực lân cận không phù hợp.

Xây dựng hệ thống cảnh báo sớm đa thiên tai

Một nội dung đáng chú ý của dự án Luật Khí tượng thủy văn (sửa đổi) là định hướng chuyển từ dự báo, cảnh báo hiện tượng sang dự báo, cảnh báo tác động. Thay vì chỉ cung cấp thông tin về lượng mưa, tốc độ gió hay mực nước, hoạt động dự báo cần làm rõ những ảnh hưởng có thể xảy ra đối với từng khu vực, công trình và hoạt động kinh tế - xã hội.

Thực tế, cùng một đợt mưa lớn nhưng mức độ rủi ro tại các địa bàn có thể khác nhau. Ở miền núi là nguy cơ lũ quét, sạt lở đất; tại đô thị có thể xảy ra ngập úng, gián đoạn giao thông; còn ở những khu vực có hồ chứa, yêu cầu bảo đảm an toàn công trình và điều tiết nước được đặt lên hàng đầu. Thông tin dự báo vì thế cần gắn với đặc điểm địa hình, hạ tầng và điều kiện thực tế của từng khu vực để phục vụ công tác phòng ngừa, ứng phó.

Một vấn đề khác được đặt ra là khả năng đưa thông tin cảnh báo đến các địa bàn có nguy cơ cao, nhất là vùng sâu, vùng xa, nơi điều kiện tiếp cận thông tin còn hạn chế… Phó Viện trưởng Nguyễn Trung Thắng đề xuất, xây dựng hệ thống cảnh báo sớm đa thiên tai lấy người dân làm trung tâm, quy định rõ trách nhiệm tiếp nhận, truyền tải thông tin của chính quyền cấp xã. Đồng thời, cần có phương thức truyền tin phù hợp với vùng đồng bào DTTS và những khu vực còn khó khăn về hạ tầng viễn thông, internet.

Trong mô hình chính quyền địa phương 2 cấp, việc phân định trách nhiệm tiếp nhận và chuyển tải cảnh báo càng cần được làm rõ. Đối với những địa bàn thường xuyên có nguy cơ lũ quét, sạt lở đất, thông tin từ cơ quan dự báo phải được chuyển đến chính quyền cơ sở và người dân kịp thời để tổ chức sơ tán, bảo vệ tính mạng, tài sản. Cơ chế phối hợp giữa cơ quan khí tượng thủy văn, lực lượng phòng thủ dân sự và chính quyền địa phương vì thế cần được quy định cụ thể.

Ủy viên là ĐBQH hoạt động chuyên trách tại Ủy ban Quốc phòng, An ninh và Đối ngoại Phạm Đức Hoài phát biểu. Ảnh: Khánh Duy

Liên quan đến nội dung này, Ủy viên là ĐBQH hoạt động chuyên trách tại Ủy ban Quốc phòng, An ninh và Đối ngoại Phạm Đức Hoài đề nghị hoàn thiện các quy định về dự báo, cảnh báo theo hướng đáp ứng yêu cầu quản lý rủi ro, bảo đảm đồng bộ với pháp luật về phòng thủ dân sự, tình trạng khẩn cấp, phòng, chống thiên tai và các quy định liên quan... Cùng với đó, đại biểu cũng đề nghị tăng cường, luật hóa cơ chế phối hợp giữa Bộ NN và MT với các bộ, ngành, địa phương, đặc biệt là Bộ Quốc phòng và các cơ quan phòng thủ dân sự, nhằm phân định rõ trách nhiệm và nâng cao hiệu quả tổ chức thực hiện.

Cùng với trách nhiệm phối hợp, vấn đề bảo đảm nguồn lực cho địa phương cũng được nhiều đại biểu quan tâm. Các nhiệm vụ quan trắc, duy trì mạng lưới, kết nối dữ liệu và truyền tải thông tin cảnh báo đều đòi hỏi kinh phí, trang thiết bị và nhân lực chuyên môn. Vì vậy, phân cấp, phân quyền cần gắn với điều kiện thực hiện, nhất là tại những địa bàn thường xuyên chịu ảnh hưởng của thiên tai.

Phó Chủ nhiệm Ủy ban Khoa học, Công nghệ và Môi trường Tạ Đình Thi phát biểu. Ảnh: Khánh Duy

Tham gia tham vấn chính sách, Phó Chủ nhiệm Ủy ban Khoa học, Công nghệ và Môi trường Tạ Đình Thi nhấn mạnh yêu cầu đổi mới tư duy trong xây dựng Luật, chuyển từ kiểm soát hành chính sang kiến tạo phát triển. Theo ông, quá trình sửa đổi cần nghiên cứu lại cơ chế quản lý, phân cấp, phân quyền, mô hình cung cấp dịch vụ và huy động nguồn lực xã hội; đồng thời đẩy mạnh ứng dụng công nghệ mới, chia sẻ và khai thác dữ liệu.

Phó Chủ nhiệm Tạ Đình Thi cũng lưu ý, khí tượng thủy văn là lĩnh vực có tính liên ngành cao, do đó các chính sách sửa đổi phải được rà soát kỹ để bảo đảm thống nhất với hệ thống pháp luật liên quan. Cùng với đổi mới cơ chế quản lý, cần quan tâm đến đào tạo, sử dụng và đãi ngộ nhân lực, đáp ứng yêu cầu hiện đại hóa hoạt động khí tượng thủy văn.