Luật mới mở đường phá thế bế tắc trong tái thiết đô thị TP.HCM
Hành lang pháp lý mới từ Luật Phát triển đô thị đang mở màn cho cuộc “đại phẫu” tái cấu trúc đô thị quy mô chưa từng có tại TP.HCM: chấm dứt thời kỳ chỉnh trang chắp vá để chuyển sang tái thiết không gian bao trùm, bảo đảm sinh kế người dân.
"Phát pháo lệnh" Mả Lạng và mô hình tái định cư tại chỗ
Bên dưới ánh đèn rực rỡ của những trung tâm thương mại ở quận 1 (cũ), khu tứ giác Nguyễn Cư Trinh (Mả Lạng) và Chợ Gà - Gạo suốt gần một phần tư thế kỷ vẫn là những khoảng tối lạc nhịp giữa lòng đô thị. Những con hẻm quanh co chỉ vừa một xe máy lách qua, nhà cửa cơi nới chắp vá bằng ván ép, tôn rỉ sét, dây điện giăng mắc như mạng nhện. Với hàng nghìn cư dân, nguy cơ cháy nổ, đổ sập luôn hiện hữu trong từng ngày sinh sống.
Cảnh xuống cấp, mất an toàn ấy không chỉ có ở khu vực trung tâm. Tại chung cư Vĩnh Hội (quận 4 cũ), công trình xây dựng trước năm 1975 đã hư hỏng nghiêm trọng, được xếp loại nguy hiểm cấp D, nhưng nhiều hộ dân vẫn chưa thể rời đi. Bởi với họ, tìm một nơi ở an toàn hơn không chỉ là chuyện chuyển nhà, mà còn là bài toán bồi thường, chi phí sinh hoạt và kế mưu sinh sau khi tái định cư.
“Đa số bà con ở đây là dân lao động tự do, buôn bán nhỏ lề đường, thu nhập bấp bênh từng bữa. Ai cũng sợ nguy hiểm, nhưng chuyển đi đâu, đền bù ra sao, về nơi ở mới có kế mưu sinh không mới là câu hỏi sinh tử”, ông Xuân, một cư dân đã gắn bó với chung cư nhiều thập niên, chia sẻ.
Đó cũng là một phần nguyên nhân khiến công cuộc chỉnh trang đô thị, cải tạo chung cư cũ tại TP.HCM kéo dài trong nhiều năm mà chưa tìm được lối ra. Đến nay, thành phố mới di dời được 534 hộ dân tại chín chung cư có mức độ nguy hiểm cao nhất. Nhiều dự án đã khởi động từ lâu nhưng vẫn mắc kẹt giữa những thủ tục và bất đồng về quyền lợi.

Khu vực chung cư Thanh Đa sẽ được tái thiết sau khi hoàn thành công tác di dời, bàn giao mặt bằng. Ảnh: Mỹ Quỳnh.
Tại chung cư 350 Hoàng Văn Thụ (quận Tân Bình), chủ đầu tư tiếp nhận dự án từ năm 2010, công trình đã được tháo dỡ, người dân được bố trí tạm cư. Thế nhưng, khu đất có vị trí đắc địa vẫn bỏ trống đến nay do vướng thủ tục bồi thường bổ sung. Cụm chung cư Thanh Đa và khu nhà 155–157 Bùi Viện cũng rơi vào tình cảnh tương tự.
Ông Lê Hoàng Châu, Chủ tịch Hiệp hội Bất động sản TP.HCM (HoREA) lý giải, sự đình trệ không đơn thuần xuất phát từ thiếu quyết tâm hay năng lực thi công, mà nằm ở những nút thắt pháp lý và bài toán lợi ích chưa tìm được tiếng nói chung. Doanh nghiệp cần chỉ tiêu quy hoạch, dư địa phát triển và lợi nhuận đủ bù đắp chi phí giải phóng mặt bằng rất lớn. Trong khi đó, nguyện vọng của hàng trăm hộ dân tại mỗi dự án lại khác nhau, từ mức bồi thường đến diện tích căn hộ và điều kiện sinh sống sau tái định cư.
Tuy nhiên, Mả Lạng và Chợ Gà - Gạo, hai dự án từng bế tắc suốt 25 năm, nay đã mở ra hướng giải quyết mới: muốn cải tạo đô thị thành công, trước hết phải bảo đảm quyền lợi và tạo được sự đồng thuận của người dân.
Tại Mả Lạng, mức bồi thường được đưa ra lên tới 484 triệu đồng/m2; tại Chợ Gà - Gạo là 609 triệu đồng/m2, cao gấp đôi bảng giá đất hiện hành. Mức chi trả tiệm cận giá trị thị trường được xem là yếu tố tạo bước ngoặt, giúp gần 1.400 hộ dân đồng thuận bàn giao mặt bằng.
Tuy nhiên, điểm khác biệt không chỉ nằm ở mức bồi thường. Thay vì khai thác quỹ đất trung tâm bằng các cao ốc thương mại hay căn hộ hạng sang để tối đa hóa lợi nhuận, TP.HCM và liên danh nhà đầu tư lựa chọn phương án xây dựng các khối chung cư nhà ở xã hội cao 35 - 38 tầng, phục vụ tái định cư tại chỗ cho toàn bộ người dân. Dự án đồng thời bố trí trường học liên cấp và công viên, hướng đến hình thành một không gian sống hoàn chỉnh thay vì chỉ thay thế những căn nhà cũ bằng các khối nhà cao tầng.
Phó chủ tịch UBND TP.HCM Hoàng Nguyên Dinh khẳng định dự án không đặt nặng mục tiêu thương mại mà hướng đến một công trình an sinh xã hội mẫu mực. Để hiện thực hóa phương án này, gói tín dụng ưu đãi 13.500 tỷ đồng từ các ngân hàng thương mại nhà nước được kỳ vọng tạo nguồn vốn dài hạn.
Cách làm trên cũng gợi mở một cách tiếp cận mới trong mô hình đối tác công - tư (PPP): Nhà nước kiến tạo cơ chế, tháo gỡ pháp lý; ngân hàng cung ứng nguồn vốn; doanh nghiệp đảm nhận vai trò phát triển dự án. Hiệu quả không chỉ được đo bằng lợi nhuận hay tốc độ khai thác quỹ đất, mà còn bằng khả năng bảo đảm chỗ ở và ổn định cuộc sống cho người dân.

Các lô chung cư Thanh Đa đang được đặt mục tiêu cải tạo, xây dựng lại để bảo đảm an toàn cho cư dân. Ảnh: Mỹ Quỳnh.
Thực tế tại cụm 8 chung cư Thanh Đa cho thấy, sự đồng thuận của người dân là yếu tố then chốt trong quá trình cải tạo, di dời các khu chung cư cũ. Khi phương án bồi thường được xây dựng song hành với cam kết tái định cư phù hợp, bài toán vốn nhiều vướng mắc này có thể tìm được lời giải.
Đến nay, trong tổng số 1.351 hộ dân tại cụm chung cư, tỷ lệ đồng thuận di dời đã đạt gần 81%.
Từ câu chuyện cải tạo từng cụm chung cư, Thanh Đa còn đứng trước một kế hoạch phát triển đô thị có quy mô lớn hơn nhiều: Khu đô thị mới Bình Quới - Thanh Đa. Dự án này vừa có bước tiến mới về lựa chọn nhà đầu tư khi UBND TP.HCM chấp thuận giao liên danh gồm Công ty CP Tập đoàn Mặt Trời (Sun Group), Công ty TNHH Mặt Trời Hạ Long và Công ty TNHH Thành phố Mặt Trời thực hiện.
Những trường hợp này cho thấy cải tạo chung cư cũ không phải là bài toán không có lời giải. Khi người dân được bồi thường thỏa đáng, doanh nghiệp có cơ chế rõ ràng và được tiếp cận nguồn vốn phù hợp, những dự án đình trệ nhiều năm mới có thể được khởi động trở lại, trả lại cho thành phố những khu dân cư an toàn, khang trang hơn.
Khơi thông điểm nghẽn thể chế bằng Luật Phát triển đô thị
Mả Lạng có thể xem là một bước đột phá, nhưng để giải quyết bài toán chỉnh trang đô thị trên quy mô toàn thành phố, TP.HCM còn một chặng đường rất dài.
Ông Vũ Anh Dũng, Phó phòng phát triển đô thị, Sở Xây dựng TP.HCM cho hay, giai đoạn 2026 - 2030, thành phố đặt mục tiêu di dời khoảng 40.000 căn nhà ven kênh rạch, gấp đôi chỉ tiêu trước đây, tập trung tại những khu vực như rạch Xuyên Tâm, kênh Đôi. Cùng với đó là kế hoạch cải tạo, tháo dỡ 64 chung cư cấp D, gồm 106 lô với hơn 8.577 căn hộ đang trong tình trạng nguy hiểm.
Khối lượng công việc rất lớn, trong khi những vướng mắc về bồi thường, tái định cư, quy hoạch và nguồn vốn vốn là nguyên nhân khiến nhiều dự án kéo dài hàng chục năm. Vì vậy, thành phố không thể chỉ trông chờ vào quyết tâm của chính quyền hay sự tham gia của doanh nghiệp, mà cần những cơ chế đủ mạnh để giải quyết tận gốc các điểm nghẽn.
Cơ hội đang mở ra khi Luật Phát triển đô thị có hiệu lực từ ngày 1/10/2026, cùng với các cơ chế đặc thù tại Nghị quyết 98 và Nghị quyết 260 của Quốc hội, cũng như định hướng về niên hạn công trình tại Nghị quyết 21-NQ/TW của Ban Chấp hành Trung ương.
Cụ thể hóa những quy định này, dự thảo nghị quyết của HĐND TP.HCM, dự kiến trình thông qua tại kỳ họp tháng 12/2026, đề xuất một loạt cơ chế mới nhằm tháo gỡ những vướng mắc lâu nay trong cải tạo chung cư cũ.
Trong đó, điểm đáng chú ý là dự thảo tìm cách xử lý tình trạng dự án bị đình trệ vì không đạt được sự đồng thuận của các chủ sở hữu. Theo đó, nếu sau hai lần tổ chức hội nghị mà số người tham dự vẫn không đạt 50%, cấp xã có thể được giao quyền chỉ định nhà đầu tư. Dự thảo cũng đưa ra hệ số bồi thường cụ thể, với hệ số K = 1,1 đối với căn hộ tầng trên và K = 1,3 đối với căn hộ tầng trệt.
Một cơ chế khác được đề xuất là cho phép cấp xã ban hành quyết định cưỡng chế di dời khi trên 75% chủ sở hữu đã đồng thuận. Thời hạn giải quyết khiếu nại được giới hạn tối đa hai tháng. Mục tiêu là tránh tình trạng phần lớn cư dân đã thống nhất phương án nhưng dự án vẫn phải chờ đợi vì một số trường hợp chưa đồng ý.
Bài toán kinh tế của dự án cũng được tính đến. Thay vì buộc nhà đầu tư phải tuân thủ cứng nhắc các chỉ tiêu trong quy hoạch phân khu tỷ lệ 1/2.000 đã lập trước đó, dự thảo đề xuất phân cấp cho chính quyền cơ sở điều chỉnh hệ số sử dụng đất, tầng cao và quy mô dân số trong phạm vi cho phép. Việc điều chỉnh này được kỳ vọng tạo thêm quỹ căn hộ, giúp nhà đầu tư có nguồn lực bù đắp chi phí bồi thường, xây dựng.
Để giảm áp lực vốn ban đầu, ngân sách thành phố dự kiến hỗ trợ 50% chi phí xây dựng hạ tầng kỹ thuật ngoài ranh dự án, tối đa 10 tỉ đồng mỗi dự án, cùng 50% chi phí tổ chức di dời, cưỡng chế.
Đáng chú ý, chính sách tái định cư cũng được mở rộng theo hướng bảo đảm người thu nhập thấp không bị bỏ lại phía sau. Những hộ không đủ điều kiện bồi thường được ưu tiên mua hoặc thuê mua nhà ở xã hội mà không phải tham gia bốc thăm; sau khi thanh toán đầy đủ tiền mua nhà, được chuyển nhượng theo quy định của cơ chế đề xuất.
Nếu được thông qua và triển khai hiệu quả, những quy định này có thể tạo thêm công cụ để thành phố xử lý các dự án tồn đọng. Tuy nhiên, việc phân cấp, điều chỉnh quy hoạch hay áp dụng biện pháp cưỡng chế cũng cần đi cùng quy trình minh bạch, công khai và bảo đảm quyền lợi hợp pháp của người dân.
Ở chiều ngược lại, cơ chế thuận lợi là điều kiện cần để thu hút doanh nghiệp, nhưng chưa đủ để tạo nên những dự án khả thi. Theo ông Lê Hoàng Châu, thành phố cần tiếp tục đơn giản hóa thủ tục, bảo đảm an toàn pháp lý và tạo môi trường đầu tư đủ hấp dẫn để doanh nghiệp mạnh dạn tham gia cải tạo chung cư cũ.
“HoREA đề xuất áp dụng các ưu đãi về mật độ xây dựng và hệ số sử dụng đất, nhằm bảo đảm bố trí tái định cư cho 100% chủ sở hữu cũ, đồng thời tạo quỹ căn hộ dôi dư để bù đắp chi phí đầu tư”, ông Châu kiến nghị.
Tuy nhiên, từ góc độ thị trường, một dự án có thể giải được bài toán mặt bằng và hiệu quả đầu tư nhưng vẫn chưa trọn vẹn nếu sản phẩm cuối cùng vượt quá khả năng chi trả của người mua. Đây cũng là vấn đề đặt ra khi TP.HCM vừa phải tái thiết những khu dân cư cũ, vừa phải bổ sung nguồn cung nhà ở phù hợp với nhu cầu thực.
Từ kinh nghiệm phát triển nhà ở, TS Lê Như Thạch, Chủ tịch HĐQT Tập đoàn Bcons, cho biết ngay từ khi thành lập, doanh nghiệp đã lựa chọn hướng đi tập trung vào phân khúc căn hộ phục vụ nhu cầu ở thực, nhất là nhóm khách hàng có thu nhập trung bình và những người mới bắt đầu tích lũy tài chính.
Theo định hướng này, Bcons phát triển các căn hộ diện tích khoảng 40-60m2, thiết kế hai phòng ngủ. Ông Thạch cho rằng dù diện tích không lớn, cách bố trí này phù hợp hơn với sinh hoạt của nhiều gia đình Việt, kể cả nhu cầu đón tiếp người thân đến chơi hoặc ở lại.
Đến nay, doanh nghiệp đã cung cấp hơn 20.000 căn hộ theo định hướng trên. Bcons cũng hạn chế bán sỉ số lượng lớn nhằm bảo vệ quyền lợi của khách hàng cuối cùng, qua đó giúp người mua tiếp cận sản phẩm với mức giá phù hợp hơn.
Với bài toán giá thành, theo ông Thạch, tối ưu chi phí cần bắt đầu ngay từ khâu thiết kế, thay vì đợi đến khi thi công mới tìm cách cắt giảm. Việc ứng dụng công nghệ trong thiết kế, tự động hóa những công đoạn phù hợp và tính toán kỹ từng cấu kiện, từng cột có thể giúp tối ưu kết cấu, mở rộng diện tích sử dụng và nâng cao hiệu quả công trình.
Trên cơ sở đó, doanh nghiệp lựa chọn biện pháp thi công phù hợp để kiểm soát chi phí và đưa ra mức giá hợp lý. Dù vậy, ông Thạch nhấn mạnh tối ưu không đồng nghĩa với đánh đổi chất lượng. Mọi phương án đều phải tuân thủ quy chuẩn, tiêu chuẩn hiện hành, đồng thời bảo đảm kết cấu công trình phù hợp với điều kiện thực tế.
"Đích đến của chỉnh trang đô thị không đơn thuần là những công trình mới, mà phải là những nơi ở an toàn, phù hợp túi tiền và giúp người dân có thể tiếp tục ổn định cuộc sống", ông Thạch nhấn mạnh.
Với không gian phát triển mới và những cơ hội cải cách thể chế, TP.HCM đang đứng trước bước ngoặt trong hành trình xác lập vị thế siêu đô thị có sức cạnh tranh quốc tế
Tuy nhiên, quy mô không tự tạo nên vị thế. Để chuyển hóa tiềm năng thành sức mạnh kinh tế, thành phố cần những đột phá về thể chế, tư duy quy hoạch, năng lực quản trị, huy động nguồn lực và phát triển cộng đồng doanh nghiệp.
Chuyên đề “TP.HCM: Kiến tạo vị thế siêu đô thị” phân tích những động lực tăng trưởng, các điểm nghẽn phát triển và những lựa chọn chiến lược định hình tương lai thành phố, từ góc nhìn của nhà hoạch định chính sách, chuyên gia, nhà đầu tư và lãnh đạo doanh nghiệp.

