Luật Ngân sách nhà nước 2025: Đổi mới tư duy quản trị và 'áp lực kép' với kiểm toán. Bài 2: 'Mốc thời gian vàng' và áp lực trong chu trình quyết toán

So sánh thời hạn quyết toán ngân sách theo Luật NSNN 2025 và Luật NSNN 2015. Ảnh: THÙY ANH

Để thấy rõ “sức ép” này, cần nhìn vào các mốc thời hạn đang được siết chặt theo Luật NSNN 2025 - những mốc đòi hỏi sự vào cuộc đồng bộ, kỷ luật và chính xác của tất cả các chủ thể tham gia quản lý tài chính công.

Bộ, ngành chủ động thích ứng với khuôn khổ pháp lý mới

Bước vào triển khai Luật Ngân sách nhà nước (NSNN) năm 2025, khi Điều 72 quy định thời hạn gửi báo cáo quyết toán được rút ngắn xuống trước ngày 05/7 hằng năm, sớm hơn gần một quý so với trước đây, nhiều Bộ, cơ quan Trung ương đã chủ động rà soát toàn bộ quy trình nội bộ nhằm đáp ứng yêu cầu mới.

Đối với các cơ quan Trung ương có quy mô lớn, khối lượng công việc gia tăng, bộ máy tổ chức nhiều cấp, quy trình nghiệp vụ còn cần tiếp tục hoàn thiện, trong khi nguồn nhân lực tài chính chưa tương xứng, công tác quyết toán đặt ra không ít khó khăn. Tuy nhiên, các đơn vị đều xác định việc tuân thủ đầy đủ các mốc thời gian theo Luật NSNN 2025 là yêu cầu bắt buộc, từ đó chủ động điều chỉnh phương thức làm việc để thích ứng với chu trình ngân sách mới.

Tại Bộ Y tế, áp lực tiến độ không xuất phát từ việc chậm chấp hành kỷ luật tài chính, mà chủ yếu đến từ đặc thù quy mô thu - chi rất lớn của hệ thống bệnh viện tuyến đầu, có đơn vị lên tới 11.000 tỷ đồng mỗi năm. Nhận thức rõ những thách thức này, lãnh đạo Bộ xác định việc đáp ứng các mốc thời gian mới của Luật NSNN 2025 là nhiệm vụ không thể trì hoãn. Theo đó, Bộ đang đẩy mạnh rà soát quy trình tổng hợp, tăng cường phối hợp giữa các đơn vị trực thuộc, coi đây là bước đi cần thiết để vừa bảo đảm tiến độ, vừa nâng cao kỷ cương ngân sách.

Đối với Bộ Công Thương, khó khăn mang tính đặc thù khi phạm vi quản lý trải rộng ra ngoài biên giới quốc gia, với hơn 100 đầu mối dự toán, trong đó có hệ thống thương vụ ở nước ngoài. Việc luân chuyển hồ sơ giấy qua đường bưu chính quốc tế, chênh lệch múi giờ và yếu tố tỷ giá từng khiến công tác quyết toán kéo dài. Trong bối cảnh Luật NSNN 2025 siết chặt các mốc thời hạn, Bộ đã chủ động coi đây là động lực thúc đẩy cải cách phương thức làm việc, từng bước giảm phụ thuộc vào hồ sơ giấy, tăng cường trao đổi dữ liệu điện tử, qua đó vừa tháo gỡ rào cản kỹ thuật, vừa bảo đảm yêu cầu tuân thủ quy định pháp luật mới.

Tại Bộ Nông nghiệp và Môi trường, thách thức lớn đến từ sự phân tán của hơn 200 đơn vị dự toán, cùng tình trạng “mỗi nơi một phần mềm” kế toán, khiến việc đối chiếu, làm sạch số liệu đòi hỏi nhiều thời gian và công sức. Thay vì để những hạn chế về hạ tầng công nghệ trở thành lực cản, Bộ đang coi yêu cầu quyết toán sớm theo Luật NSNN 2025 là cú hích để thúc đẩy chuẩn hóa quy trình, tăng cường phối hợp và từng bước hướng tới đồng bộ hóa hệ thống. Đây là quá trình không đơn giản, song thể hiện rõ quyết tâm chuyển từ thế bị động sang chủ động thích ứng với khuôn khổ pháp lý mới.

Lo ngại “đứt gãy” dữ liệu và “điểm nghẽn” tại cấp cơ sở

Nếu ở Trung ương, áp lực chủ yếu đến từ độ phức tạp của dữ liệu, thì tại địa phương, thách thức lớn nhất lại nằm ở mô hình tổ chức chính quyền hai cấp. Bà Nguyễn Hồng Nhung - Phó Trưởng Ban Kế toán Nhà nước, Kho bạc Nhà nước - nhận định, quyết toán ngân sách địa phương hiện chịu áp lực lớn hơn cả khối Trung ương. Từ ngày 01/3, cấp xã đã phải trình Hội đồng nhân dân phê chuẩn báo cáo để gửi lên tỉnh, tạo sức ép rất lớn lên “mắt xích đầu tiên” của chuỗi cung ứng số liệu.

Khi lịch biểu ngân sách thay đổi, lịch biểu kiểm toán cũng buộc phải điều chỉnh tương ứng. Với KTNN, việc kiểm toán xuống cấp xã, phường, vừa rút ngắn thời gian phát hành báo cáo gửi Quốc hội sớm hơn 9 tháng đòi hỏi phải điều chỉnh toàn diện chu trình công tác. Ở góc độ khác, đây cũng là cơ hội để KTNN đổi mới phương thức tổ chức kiểm toán, nâng cao hiệu quả và tính kịp thời của thông tin kiểm toán.

Dưới góc nhìn quản lý địa bàn, ông Ngô Minh Kiểm - Kiểm toán trưởng KTNN khu vực I - cho biết, riêng Hà Nội hiện có 126 xã, phường thực hiện đầy đủ chức năng quản lý ngân sách. Trong khi đó, thời hạn kiểm toán và báo cáo quyết toán ngân sách địa phương đã được rút ngắn từ 31/12 xuống trước ngày 01/7, buộc các cuộc kiểm toán phải hoàn thành sớm hơn đáng kể để kịp cung cấp số liệu cho Hội đồng nhân dân cấp tỉnh.

Áp lực này cũng thể hiện rõ tại các đô thị đặc biệt khác. Ông Nguyễn Hữu Phúc - Kiểm toán trưởng KTNN khu vực IV - nhấn mạnh, việc tổ chức chính quyền địa phương theo mô hình hai cấp cùng các quy định mới của Luật NSNN 2025 đang tạo sức ép rất lớn đối với KTNN, cả về số lượng đầu mối kiểm toán lẫn khối lượng công việc, trong bối cảnh tiến độ kiểm toán báo cáo quyết toán ngân sách địa phương bị rút ngắn đáng kể.

Tại các tỉnh miền núi, khó khăn càng bộc lộ rõ nét. Ông Đoàn Chiến Thắng - Kiểm toán trưởng KTNN khu vực VII - cho biết, mỗi xã hiện chỉ có khoảng 3-4 cán bộ tài chính, nhiều người còn thiếu kinh nghiệm do trước đây phần lớn công việc do cấp huyện đảm nhiệm. Đặc biệt, năm 2025 là năm chuyển tiếp, khi 6 tháng đầu thực hiện mô hình chính quyền địa phương ba cấp, 6 tháng cuối chuyển sang hai cấp, khiến việc cung cấp hồ sơ và xác định trách nhiệm giữa các đơn vị cũ - mới trở nên phức tạp, tiềm ẩn nguy cơ “đứt gãy” dữ liệu. Bên cạnh đó, sự không đồng nhất trong tổ chức các cơ quan thu - chi (thuế, tài chính theo tỉnh; kho bạc, hải quan theo khu vực liên tỉnh) cũng gây khó khăn cho việc tổng hợp, đối chiếu số liệu, buộc KTNN phải bố trí các đoàn, tổ kiểm toán linh hoạt, khoa học để tránh chồng chéo và bảo đảm hiệu quả.

Đối với các cuộc kiểm toán báo cáo quyết toán ngân sách Bộ, cơ quan Trung ương, thời gian kiểm toán hiện chỉ còn hơn một tháng, đặt ra yêu cầu chuyển mình mạnh mẽ. Theo ông Phan Trường Giang - Phó Kiểm toán trưởng KTNN chuyên ngành II, quy định mới buộc ngành kiểm toán phải “định hình lại toàn bộ quy trình nghiệp vụ” để đáp ứng các mốc thời hạn khắt khe.

Yêu cầu tất yếu của việc đổi mới chu trình quản trị

Dù chu trình ngân sách 12 tháng từng được áp dụng theo Luật NSNN năm 1996, song áp lực hiện nay đã khác biệt khi quy mô giao dịch và yêu cầu minh bạch tăng lên gấp nhiều lần. Việc rút ngắn thời hạn quyết toán là bước đi cần thiết nhằm nâng cao “độ tươi” của số liệu phục vụ công tác lập dự toán. Tuy nhiên, như đại biểu Quốc hội (ĐBQH) Lê Hoàng Anh (Đoàn ĐBQH tỉnh Gia Lai) cảnh báo, nếu không có giải pháp đồng bộ về con người và công nghệ, rủi ro đặt ra sẽ là “nhanh hơn nhưng không đúng hơn”.

Trong bối cảnh dữ liệu chưa đồng bộ, phần mềm thiếu kết nối, cùng các quy trình quản lý và kiểm toán còn phức tạp, việc đối chiếu số liệu và kiểm soát ngân sách vẫn tốn nhiều thời gian và tiềm ẩn sai sót. Để bảo đảm quyết toán ngân sách kịp thời, minh bạch và tuân thủ kỷ luật tài khóa theo Luật NSNN 2025, đổi mới toàn diện chu trình quản trị tài chính công không còn là lựa chọn, mà là yêu cầu tất yếu. Nội dung này sẽ tiếp tục được phân tích trong Bài 3./.

THÙY ANH