Luật Người khuyết tật cần bản 'cập nhật' cho kỷ nguyên số

Nhưng bước sang thế kỷ 21, xuất hiện rào cản mới, lặng lẽ, khó nhận biết hơn. Chẳng hạn, một phụ nữ khiếm thị đến ngân hàng làm giao dịch mà không đi cùng người giám hộ như các lần trước. Nhân viên ngân hàng nói chị không tự đọc được giấy tờ nên phải có thêm người làm chứng. Chị giải thích mình đọc được văn bản nhờ công cụ hỗ trợ, nhưng không được chấp nhận, vì “công cụ đó chỉ dùng trong học tập”. Nó cho thấy một điều giản dị: công nghệ đã sẵn sàng hỗ trợ người khuyết tật, còn quy trình và cách nghĩ của nhiều người thì chưa.

Hỗ trợ người khuyết tật tiếp cận các công trình công cộng, tạo điều kiện hòa nhập cộng đồng. Nguồn: camau.gov.vn

Theo Điều tra quốc gia về Người khuyết tật năm 2023, Việt Nam có hơn 6% dân số là người khuyết tật. Chuyển đổi số đang tái định hình mọi mặt của đời sống, mang lại những cơ hội đổi đời chưa từng có cho người khuyết tật. Như một người khuyết tật ví von, chiếc máy tính kết nối mạng đã đưa chị từ góc nhà đến với cả thế giới. Mặt khác, nếu thiếu vắng một hành lang pháp lý có tính bao trùm, công nghệ sẽ trở thành một "bức tường số" đẩy hàng triệu người khuyết tật ra bên lề của dòng chảy phát triển.

Tương tự như câu chuyện ở trên, những rào cản ngân hàng số là minh chứng sống động nhất. Khi khách hàng khiếm thị sử dụng phần mềm đọc màn hình trên điện thoại thông minh để chuyển tiền, họ thường chỉ nghe thấy những tiếng "bíp" hoặc dòng chữ "nút không có nhãn" vô nghĩa với họ. Thiết kế giao diện đã bỏ qua bước gắn thẻ mô tả bằng văn bản. Trớ trêu hơn, khi công nghệ bảo mật nâng cấp lên sinh trắc học, hệ thống mặc định mọi người dùng đều có khả năng điều khiển cơ mặt, hướng mắt và duy trì tư thế cầm điện thoại cố định. Thuật toán không được dạy cách nhận diện một người bị co cứng cơ do bại não hay một người không có thị lực. Kết quả là, hàng loạt người khuyết tật bị từ chối phục vụ trên không gian mạng, buộc phải đến quầy giao dịch truyền thống và phụ thuộc vào người giám hộ. Công nghệ, thay vì trao quyền độc lập, lại tước đi sự tự tôn và quyền bảo vệ thông tin tài chính cá nhân của họ.

Những rào cản, khoảng cách số như vậy một phần do sự tụt hậu của pháp luật so với tốc độ phát triển của công nghệ. Luật Người khuyết tật ban hành năm 2010 mang dấu ấn tư duy của thời đại không gian vật lý. Luật này quy định lộ trình buộc các công trình công cộng, nhà ga, bệnh viện phải xây dựng đường dốc và thang máy cho xe lăn (thực hiện trên thực tế là chuyện khác). Tuy nhiên, Luật còn thiếu vắng quy định đầy đủ về nguyên tắc "thiết kế phổ quát/toàn diện" (Universal Design) – tức là nghĩa vụ chủ động thiết kế sản phẩm và dịch vụ sao cho mọi người, không phân biệt khả năng thể chất hay trí tuệ, đều có thể sử dụng ngay từ đầu mà không cần phải chỉnh sửa hay thiết kế lại. Yêu cầu này chỉ bắt buộc đối với các cơ quan nhà nước, còn với khối tổ chức, doanh nghiệp tư nhân, pháp luật chỉ dừng ở mức độ "khuyến khích". Việc thiếu vắng tiêu chuẩn tiếp cận bao trùm có tính bắt buộc đã làm cho các doanh nghiệp bỏ qua nhu cầu của người khuyết tật để tối ưu hóa chi phí ngắn hạn.

Nếu như thiết kế, tiếp cận bao trùm là cơ chế dự phòng từ gốc, đặt ra tiêu chuẩn chung cho tất cả các chủ thể, thì nguyên tắc "Điều chỉnh hợp lý" (Reasonable Accommodation) lại cá thể hóa biện pháp hỗ trợ người khuyết tật khi một hệ thống chung gặp phải ngoại lệ. Theo Công ước quốc tế về quyền của người khuyết tật, điều chỉnh hợp lý là việc tạo ra các thay đổi, tinh chỉnh linh hoạt cho một cá nhân cụ thể khi các giải pháp tiếp cận phổ quát chưa thể đáp ứng hết.

Trở lại ví dụ về ứng dụng ngân hàng, tiếp cận bao trùm đòi hỏi ứng dụng phải tương thích hoàn hảo với phần mềm đọc màn hình ngay từ khâu lập trình. Nhưng nếu một người khuyết tật do đặc thù riêng vẫn không thể qua được bước quét sinh trắc học, nguyên tắc điều chỉnh hợp lý bắt buộc ngân hàng phải linh hoạt cung cấp cho riêng họ một phương thức thay thế như xác thực qua mã PIN hay mật khẩu giọng nói. Đáng tiếc, do Luật Người khuyết tật hiện tại thiếu quy định về nguyên tắc này, các tổ chức và doanh nghiệp có thể từ chối phục vụ người khuyết tật với lý do "quy trình hệ thống không hỗ trợ", đẩy rủi ro và sự bất tiện về phía người dùng yếu thế.

Như vậy, việc sửa đổi Luật Người khuyết tật cần dựa trên hai nguyên tắc song hành: Thiết kế, tiếp cận phổ quát và điều chỉnh hợp lý. Cần đưa hai khái niệm này vào Luật, đồng thời bổ sung quy định: việc cố ý không tuân thủ các tiêu chuẩn tiếp cận phổ quát hoặc từ chối thực hiện điều chỉnh hợp lý mà không có lý do chính đáng sẽ bị coi là hành vi phân biệt đối xử bị nghiêm cấm. Đương nhiên, sự điều chỉnh này phải đi kèm với điều kiện không gây ra gánh nặng tài chính quá mức cho cơ sở cung cấp dịch vụ, nhưng nó thiết lập một ranh giới rõ ràng: sự tham gia của người khuyết tật là một quyền lợi, không phải là một sự ban ơn.

Luật Người khuyết tật cần mở rộng định nghĩa về "không gian công cộng" và "phương tiện tiếp cận" để bao quát toàn bộ môi trường kỹ thuật số, hạ tầng thông tin và nền tảng số thiết yếu. Từ định nghĩa gốc này, Chính phủ mới có đủ thẩm quyền để ban hành các nghị định thiết lập lộ trình bắt buộc toàn bộ khu vực kinh tế tư nhân phải áp dụng tư duy "tiếp cận từ khâu thiết kế" (Accessibility by Design). Có thể học hỏi Đạo luật Tiếp cận của Liên minh Châu Âu, nơi mọi doanh nghiệp cung cấp dịch vụ ngân hàng, vận tải hay thương mại điện tử đều phải đáp ứng chuẩn tiếp cận số nếu muốn tồn tại trên thị trường, với những ngoại lệ linh hoạt dành riêng cho các doanh nghiệp khởi nghiệp quy mô siêu nhỏ. Đồng thời, có thể quy định mọi phần mềm, thiết bị công nghệ được mua sắm bằng ngân sách Nhà nước đều phải đạt chuẩn tiếp cận toàn diện. Qua đó, các doanh nghiệp công nghệ nội địa sẽ tự thay đổi ngay từ khâu thiết kế ban đầu để không mất đi “khách hàng” lớn là các cơ quan Nhà nước.

Đầu tư cho tiếp cận bao trùm, toàn diện không phải là một sự lãng phí hay rào cản kinh tế. Thực tế đã chứng minh "hiệu ứng đường dốc": những đoạn vỉa hè được vát nghiêng ban đầu chỉ dành cho xe lăn, nhưng sau đó đã mang lại sự tiện lợi cho người kéo vali, người đẩy xe nôi và cả những người giao hàng. Tương tự như vậy, một ứng dụng được thiết kế theo chuẩn tiếp cận bao trùm, có giao diện mạch lạc, phông chữ linh hoạt và hỗ trợ giọng nói rõ ràng không chỉ cứu cánh cho người khiếm thị mà còn giúp ích cho hàng triệu người cao tuổi, người suy giảm trí nhớ hay bất kỳ ai đang phải thao tác điện thoại dưới ánh nắng chói chang.

Chỉ thị mới đây của Ban Bí thư về công tác người khuyết tật đã phát đi thông điệp về việc chuyển trọng tâm từ chăm sóc nhân đạo sang bảo đảm quyền bình đẳng và cơ hội hòa nhập. Trong kỷ nguyên số, quyền bình đẳng đó bắt đầu từ một nút bấm trên màn hình cảm ứng, từ một dòng mã vạch có khả năng đọc thành tiếng, và từ một quy trình xác thực thấu hiểu sự khác biệt của cơ thể con người.

Người phụ nữ khiếm thị ở ngân hàng không cần ai thương hại; chị chỉ cần được dùng công cụ của mình, như người khác dùng cây bút. Sửa đổi Luật Người khuyết tật để tạo ra môi trường tiếp cận bao trùm, điều chỉnh hợp lý theo từng trường hợp chính là chìa khóa để biến công nghệ thành cầu nối vững chắc, hỗ trợ cộng đồng người khuyết tật hòa vào dòng chảy phát triển của quốc gia.