Luật Thủ đô 2026: Xử lý vi phạm từ gốc

Thẩm quyền đi đối với trách nhiệm

Luật Thủ đô 2026 giao chính quyền thành phố Hà Nội 199 thẩm quyền đặc thù, vượt trội, gồm 127 thẩm quyền của HĐND thành phố, 56 thẩm quyền của UBND thành phố và 16 thẩm quyền của Chủ tịch UBND thành phố. Đi cùng phân quyền là yêu cầu kiểm soát quyền lực, trách nhiệm giải trình, kiểm tra, giám sát trong quá trình thực hiện.

Ngay sau khi Luật được Quốc hội thông qua, ngày 25-4-2026, UBND thành phố ban hành Văn bản số 1746/UBND-NC yêu cầu các sở, ngành khẩn trương xây dựng, tham mưu ban hành hệ thống văn bản thi hành. Tại kỳ họp ngày 2-6-2026, HĐND thành phố tiếp tục thông qua nhiều nghị quyết cụ thể hóa Luật Thủ đô.

Một trong những công cụ đáng chú ý là biện pháp ngừng cung cấp dịch vụ điện, nước. Khoản 2, Điều 14 Luật Thủ đô năm 2026 giao HĐND thành phố quy định việc ngừng cung cấp dịch vụ điện, nước đối với công trình, cơ sở sản xuất, kinh doanh trong những trường hợp cần thiết để bảo đảm an ninh, trật tự, an toàn xã hội.

Cụ thể hóa quy định này, HĐND thành phố ban hành Nghị quyết số 20/2026/NQ-HĐND ngày 2-6-2026, có hiệu lực từ 1-7-2026. Đáng chú ý, thẩm quyền quyết định áp dụng, tạm dừng hoặc chấm dứt biện pháp ngừng cung cấp điện, nước được giao cho Chủ tịch UBND cấp xã.

Cơ chế này phù hợp với mô hình chính quyền địa phương hai cấp. Khi không còn cấp huyện, xã, phường không đơn thuần tiếp nhận, chuyển hồ sơ mà phải trực tiếp thực hiện nhiều nhiệm vụ quản lý nhà nước trên địa bàn. Quyền được đưa xuống gần nơi phát sinh vi phạm hơn, nhưng trách nhiệm của người ra quyết định cũng lớn hơn.

Thực tế ở một số địa bàn đã cho thấy cách vận hành mới. Tại phường Lĩnh Nam, ông Trần Quốc Đạt, Phó Trưởng phòng Kinh tế, Hạ tầng và Đô thị phường cho biết, qua rà soát có 54 vị trí đất công có kho, xưởng, tổng diện tích khoảng 102,88ha. UBND phường đã ban hành quyết định yêu cầu ngừng cung cấp điện, nước đối với 46 vị trí và tổ chức tháo dỡ xong 39 vị trí vi phạm.

Thực hiện yêu cầu rà soát trong tháng 9, Phòng Kinh tế, Hạ tầng và Đô thị phối hợp Công an phường kiểm tra tổng cộng 94 cơ sở, trong đó có 55 trường hợp rà soát bổ sung. Không chỉ xác định vi phạm đất đai, xây dựng, việc kiểm tra còn gắn với điều kiện PCCC, môi trường, tình trạng hoạt động và hồ sơ xử lý của từng cơ sở.

Xử lý công trình nhà xưởng ngăn nguy cơ cháy nổ ở phường Lĩnh Nam. Ảnh: PV

Những con số ở Lĩnh Nam cho thấy một điểm đáng chú ý, ngừng điện, nước không đứng riêng lẻ mà là một khâu trong quá trình rà soát, lập hồ sơ, yêu cầu khắc phục và xử lý vi phạm.

Tại phường Thanh Liệt, riêng khu vực tổ dân phố Triều Khúc có hơn 900 công trình vi phạm trên đất nông nghiệp và đất công, trong đó có nhiều nhà xưởng khung thép, mái tôn và các hạng mục xây dựng kiên cố. Các trường hợp được phân chia theo từng khu vực để xử lý, với mục tiêu xử lý toàn bộ trong năm 2026.

Phường Khương Đình cũng gắn rà soát đất đai, trật tự xây dựng với việc sử dụng điện, nước. Phó Chủ tịch UBND phường Lưu Đình Lượng cho biết, địa phương yêu cầu các tổ chức, hộ gia đình, cá nhân tại khu đất ký hiệu 32 (A12) tự giác tháo dỡ công trình, vật kiến trúc vi phạm; đồng thời phối hợp các đơn vị điện lực, cấp nước rà soát nhà kho, xưởng sản xuất và phụ tải điện 3 pha để xử lý trường hợp không đủ điều kiện.

Điều quan trọng là biện pháp ngừng cung cấp điện, nước không thể được sử dụng tùy tiện. Nghị quyết số 20/2026/NQ-HĐND quy định cụ thể các trường hợp và điều kiện áp dụng. Bởi vậy, yêu cầu đặt ra với chính quyền cơ sở không chỉ là xử lý nhanh mà phải đúng đối tượng, căn cứ và trình tự.

Từ xử lý tồn tại đến ngăn vi phạm mới

Một chuyển động khác trong tháng 9-2026 là việc nhiều xã, phường đồng loạt rà soát nhà xưởng, kho bãi, cơ sở sản xuất, kinh doanh, điểm tập kết hàng hóa có nguy cơ cháy, nổ hoặc dấu hiệu vi phạm đất đai, trật tự xây dựng. Điều này cho thấy, trọng tâm đang chuyển dần từ xử lý từng vụ việc sang lập danh mục, phân loại để quản lý toàn địa bàn.

Lực lượng chức năng phường Thanh Liệt xử lý công trình vi phạm đất đai, trật tự xây dựng. Ảnh: Ngọc Hà

Tại xã Vân Đình, 7 tổ công tác được thành lập để tổng kiểm tra, thống kê các công trình, nhà xưởng, kho bãi, cơ sở sản xuất, kinh doanh. Việc rà soát đi vào từng thông tin như chủ sử dụng đất, số thửa, diện tích, loại đất, nguồn gốc và thời điểm hình thành công trình, quy mô, kết cấu, mục đích sử dụng và hiện trạng. Trên cơ sở đó, các trường hợp được phân loại theo tính chất, mức độ vi phạm để xử lý.

Tại xã Phúc Thịnh, việc sử dụng biện pháp ngừng cung cấp điện, nước đã được triển khai từ trước thời điểm Luật Thủ đô năm 2026 có hiệu lực. Từ 1-7-2025 đến 10-6-2026, Chủ tịch UBND xã đã ban hành 31 quyết định đối với 13 cá nhân và 18 tổ chức. Số liệu này không phải kết quả riêng của hơn hai tháng thi hành Luật mới, nhưng cho thấy nền thực tiễn để cơ chế mới tiếp tục được vận hành trong mô hình chính quyền địa phương hai cấp.

Ngày 11-8-2026, UBND xã Kim Anh cũng ra quân giải tỏa 18 trường hợp vi phạm trong phạm vi bảo vệ công trình thủy lợi hồ Đồng Đò. Đến ngày 4-9-2026, UBND xã tiếp tục tổ chức cưỡng chế, phá dỡ 4 công trình vi phạm đất đai, trật tự xây dựng tại thôn Thái Vụ thuộc khu vực rừng phòng hộ Sóc Sơn. Sau cưỡng chế, mặt bằng được bàn giao để quản lý, theo dõi, tránh tái lấn chiếm.

Từ những vụ việc trên cho thấy, việc đưa thêm thẩm quyền về xã, phường đã rút ngắn khoảng cách giữa nơi phát hiện vi phạm và nơi có trách nhiệm xử lý. Nhưng đó mới chỉ là một nửa vấn đề. Thực tế cũng cho thấy, nhiều vi phạm không thể giải quyết trong một đợt cao điểm.

Sau hơn hai tháng có hiệu lực, Luật Thủ đô năm 2026 mới ở chặng đầu của quá trình thực thi. Những đợt rà soát trong tháng 9 cũng chưa phải điểm kết thúc. Sau khi danh mục vi phạm được lập, câu hỏi tiếp theo là trường hợp nào phải xử lý trước, thời hạn khắc phục ra sao, trường hợp nào đủ căn cứ áp dụng biện pháp ngừng cung cấp điện, nước và việc chấp hành sau quyết định được kiểm tra thế nào.

Phân quyền càng sâu, trách nhiệm càng phải rõ. Khi Chủ tịch UBND xã, phường có thể trực tiếp quyết định những biện pháp tác động tới một công trình, cơ sở sản xuất, kinh doanh, yêu cầu đặt ra không chỉ là sự quyết liệt mà còn phải đúng đối tượng, đúng căn cứ, đúng trình tự và có thể kiểm tra, giám sát.