Lực lượng Houthi khuấy đảo Biển Đỏ: Vì sao eo biển Bab el-Mandeb trở thành điểm nóng?

Eo biển Bab el-Mandeb là một trong những điểm nghẽn hàng hải quan trọng nhất thế giới, nối Biển Đỏ với Vịnh Aden và Ấn Độ Dương. (Nguồn: Anadolu)

Eo biển Bab el-Mandeb là điểm nghẽn hàng hải nối Biển Đỏ với Vịnh Aden và Ấn Độ Dương. Tuyến đường này đang thu hút sự chú ý sau khi lực lượng Houthi tiến dọc bờ biển phía Tây Yemen, làm dấy lên lo ngại về an ninh của một trong những tuyến hàng hải chính nối các thị trường châu Á và châu Âu.

Ngày 11/9, hãng thông tấn Anadolu dẫn một nguồn tin quân sự thuộc chính phủ Yemen cho hay, lực lượng Houthi đã kiểm soát đảo Perim, còn gọi là Mayyun, nằm trong eo biển Bab el-Mandeb. Theo nguồn tin này, việc kiểm soát hòn đảo đồng nghĩa Houthi đã hoàn tất kiểm soát eo biển.

Houthi cũng được cho là đã kiểm soát thị trấn ven biển Dhubab, nằm đối diện đảo Perim, cùng quần đảo Hanish ở phía Bắc. Một ngày trước đó, lực lượng này đã kiểm soát thành phố cảng lịch sử Mokha, cách Bab el-Mandeb khoảng 80 km.

Vậy vì sao lực lượng Houthi lại nhắm đến eo biển Bab el-Mandeb?

Điểm nghẽn của thương mại toàn cầu

Bab el-Mandeb, trong tiếng Arab có nghĩa là “Cổng nước mắt”, nằm giữa Yemen và Djibouti, Eritrea ở khu vực Sừng châu Phi. Eo biển này nối Vịnh Aden và Biển Arab với Biển Đỏ. Ở phía Bắc Biển Đỏ là kênh đào Suez của Ai Cập, một trong những tuyến đường biển quan trọng nhất giữa châu Á và châu Âu.

Vì vậy, Bab el-Mandeb được xem là cửa ngõ phía Nam của hành lang Suez. Tàu thuyền đi giữa châu Á và châu Âu qua kênh đào Suez đều phải qua Bab el-Mandeb. Tại điểm hẹp nhất, eo biển rộng khoảng 29 km, với hoạt động hàng hải được chia thành hai luồng.

Đảo Perim chia tuyến hàng hải thành một luồng giữa đảo và đất liền Yemen, cùng một luồng rộng hơn về phía bờ biển châu Phi. Vị trí này giúp lực lượng kiểm soát Perim có một vị trí quan sát quan trọng đối với tàu thuyền ra vào Biển Đỏ.

Quần đảo Hanish, nằm xa hơn về phía Bắc dọc bờ biển phía Tây Yemen, cũng gần các tuyến hàng hải quan trọng. Nếu kiểm soát được những vị trí trên cùng Mokha và Dhubab, lực lượng Houthi có thể tăng đáng kể sự hiện diện quân sự quanh tuyến hàng hải.

Không chỉ là tuyến vận chuyển dầu mỏ, eo biển Bab el-Mandeb còn nằm trên hành lang hàng hải vận chuyển hàng hóa công nghiệp, nông sản, ngũ cốc, phân bón, linh kiện xe, thiết bị điện tử và nhiều mặt hàng khác giữa các thị trường châu Á và châu Âu.

Theo Cơ quan Liên hợp quốc về Thương mại và Phát triển (UNCTAD), trước vòng gián đoạn mới nhất tại Biển Đỏ, kênh đào Suez xử lý khoảng 12-15% thương mại toàn cầu và khoảng 22% lượng hàng container vận chuyển bằng đường biển trên thế giới trong năm 2023.

Eo biển Bab el-Mandeb vì thế là mắt xích không thể thiếu của tuyến đường này. Nếu tàu thuyền không thể an toàn đi vào Biển Đỏ từ phía Nam, lợi thế rút ngắn hành trình giữa châu Á và châu Âu của kênh đào Suez sẽ giảm đáng kể.

Khi đó, tàu phải đi vòng qua Mũi Hảo Vọng ở Nam Phi. Theo Cơ quan Thông tin Năng lượng Mỹ (EIA), với một tàu chở dầu từ Biển Arab tới châu Âu, việc chuyển hướng có thể khiến hành trình kéo dài thêm khoảng 15 ngày.

Hành trình dài hơn đồng nghĩa với tiêu thụ nhiều nhiên liệu hơn, tàu và thủy thủ đoàn phải hoạt động lâu hơn, trong khi số tàu có thể phục vụ các tuyến khác giảm. Chi phí vận tải và bảo hiểm cũng tăng, cuối cùng có thể đẩy giá hàng hóa lên cao.

Hệ quả này đã được thể hiện rõ. Sau khi Houthi bắt đầu tấn công tàu thương mại vào cuối năm 2023, lượng dầu vận chuyển qua eo biển Bab el-Mandeb giảm từ 9,3 triệu thùng/ngày năm 2023 xuống 4,1 triệu thùng/ngày năm 2024, khi các nhà khai thác chuyển hướng tàu vòng qua châu Phi. Theo UNCTAD, đến tháng 5/2025, tổng trọng tải tàu qua kênh đào Suez vẫn thấp hơn 70% so với năm 2023.

Bab el-Mandeb càng quan trọng trong năm 2026

Cuộc xung đột giữa Mỹ và Iran kéo theo những gián đoạn hoạt động hàng hải ở eo biển Hormuz - nằm giữa Iran và Oman, là tuyến hàng hải chính đưa phần lớn dầu mỏ và khí tự nhiên hóa lỏng được sản xuất tại Vịnh Ba Tư ra thị trường thế giới - khiến eo biển Bab el-Mandeb càng quan trọng.

Để tránh eo biển Hormuz, Saudi Arabia đã đưa thêm dầu thô qua đường ống East-West tới thành phố Yanbu của nước này trên Biển Đỏ, nhờ vậy, lượng dầu và sản phẩm dầu mỏ vận chuyển qua Bab el-Mandeb tăng từ 5,4 triệu thùng/ngày trong quý IV/2025 lên 8,1 triệu thùng/ngày trong quý II năm nay. Tuyến hàng hải qua Biển Đỏ vì thế trở thành một “van xả” quan trọng cho thị trường năng lượng vốn đang chịu tác động từ việc xuất khẩu dầu khí vùng Vịnh bị hạn chế.

Tuy nhiên hàng hóa từ Yanbu tới các khách hàng lớn ở châu Á thường phải đi qua eo biển Bab el-Mandeb. Nếu tuyến này không thể sử dụng, tàu sẽ phải đi về phía Bắc qua Suez rồi vòng qua châu Phi, khiến hành trình dài hơn đáng kể và chi phí tăng cao.

Mặc dù kiểm soát lãnh thổ ở phía Yemen sẽ giúp lực lượng Houthi tăng đáng kể khả năng đe dọa hoạt động hàng hải, nhưng không đồng nghĩa lực lượng này có thể kiểm soát hoàn toàn tuyến đường thủy. Phía Tây eo biển giáp Djibouti và Eritrea, trong khi tuyến hàng hải quốc tế chính mở rộng về phía bờ biển châu Phi.

Luật pháp quốc tế cũng bảo vệ quyền tự do hàng hải qua các eo biển nối hai phần của vùng biển quốc tế hoặc các vùng đặc quyền kinh tế.

Theo Công ước Liên hợp quốc về Luật Biển, tàu thuyền và máy bay được hưởng quyền quá cảnh qua eo biển và quyền này không được cản trở. Hồi tháng 7, Tổ chức Hàng hải Quốc tế (IMO) đã tái khẳng định hoạt động quá cảnh qua các eo biển quốc tế không được bị đe dọa, từ chối, cản trở hoặc đình chỉ.

Về phía Houthi, ngày 12/9, lực lượng này tuyên bố, hoạt động hàng hải quốc tế qua eo biển chiến lược Bab al-Mandab vẫn duy trì gần như bình thường “tự do, an toàn và thông suốt”, ngay cả khi giao tranh trên bộ dữ dội diễn ra dọc theo các bờ biển của khu vực này.

Trong khi đó, chính phủ Yemen được quốc tế công nhận cáo buộc lực lượng Houthi tiếp tục leo thang quân sự và tìm cách áp đặt một “thực tế mới” tại Biển Đỏ, đồng thời phát tín hiệu sẽ đáp trả.

Bởi vậy, vấn đề không phải chỉ nằm ở việc Houthi có kiểm soát hoàn toàn Bab el-Mandeb hay không, mà còn ở khả năng lực lượng này có thể tác động đến hoạt động hàng hải tại một trong những tuyến đường quan trọng nhất của thương mại và năng lượng toàn cầu.