Lướt video ngắn mỗi ngày, não thay đổi như thế nào?

Việc tiêu thụ liên tục các nội dung ngắn có thể khiến não khó duy trì sự tập trung, dù hiệu suất học tập hay làm việc trước mắt chưa giảm rõ rệt.

Nghiên cứu của Yan và cộng sự (2024) cho thấy việc lướt video ngắn nhiều chưa chắc khiến hiệu suất làm bài, làm việc giảm rõ rệt. Khi so sánh điểm số và thời gian phản ứng, các nhà nghiên cứu không nhận thấy nhiều khác biệt giữa những người lướt video ngắn nhiều và những người còn lại.

Tuy nhiên, khi quan sát hoạt động não, câu chuyện lại khác. Những người có mức độ nghiện video ngắn cao hơn có hoạt động sóng Theta ở vùng trán suy yếu, đặc biệt khi phải xử lý các thông tin mâu thuẫn. Đây là vùng hoạt động liên quan đến khả năng tập trung, kiểm soát sự chú ý và xử lý các tín hiệu cạnh tranh.

Điều đáng chú ý là những thay đổi này xuất hiện trước khi biểu hiện thành kết quả làm bài kém. Nói cách khác, bên ngoài, một người vẫn có thể học tập và làm việc bình thường, trong khi não bộ đã có dấu hiệu gặp khó khăn hơn khi phải duy trì sự tập trung và loại bỏ các yếu tố gây xao nhãng.

Vì sao đây là điều đáng lo?

Theo Times of India, sự khác biệt chỉ xuất hiện khi não phải chủ động ức chế các yếu tố gây phân tâm và xử lý thông tin cạnh tranh, chứ không phải khi nghỉ ngơi.

Điều này khá phù hợp với trải nghiệm của nhiều người. Họ vẫn hoàn thành tốt những công việc dễ, nhưng ngay khi phải tập trung cao độ, tâm trí lại liên tục bị kéo về chiếc điện thoại.

Dopamine là chất dẫn truyền thần kinh liên quan đến động lực, phần thưởng và cảm giác hài lòng, đóng vai trò quan trọng trong việc hình thành thói quen và thúc đẩy chúng ta tìm kiếm những trải nghiệm dễ chịu. Ảnh: Shutterstock .

Phát hiện này cũng phù hợp với một xu hướng lớn hơn mà nhiều nhà khoa học đã cảnh báo.

Việc sử dụng phương tiện kỹ thuật số quá mức có liên quan đến tình trạng giảm phản ứng cảm xúc, quá tải nhận thức và cảm giác mất ổn định về bản thân.

Những biểu hiện này thường đi kèm với thói quen lướt điện thoại một cách cưỡng chế, từ đó ảnh hưởng đến trí nhớ, khả năng lập kế hoạch và đưa ra quyết định.

Trên mạng xã hội, hiện tượng này thường được gọi là “brain rot” - thuật ngữ được Oxford University Press chọn là Từ của năm 2024 để chỉ sự suy giảm khả năng tập trung hoặc tư duy do tiêu thụ quá nhiều nội dung trực tuyến chất lượng thấp.

Dopamine nhanh khiến não quen với "phần thưởng" tức thời

Góc nhìn này tương đồng với phân tích của bác sĩ tâm thần Anna Lembke trong cuốn Giải mã hormone dopamine (Dopamine Nation). Theo bà, não bộ luôn cố gắng duy trì trạng thái cân bằng của hệ thống dopamine (chất dẫn truyền thần kinh liên quan đến động lực, phần thưởng và khoái cảm).

Dopamine nhanh từ điện thoại và các thiết bị điện tử có thể khiến trẻ dễ bị cuốn vào những phần thưởng tức thời, dần mất hứng thú với học tập, đọc sách và vận động.

Mỗi lần chúng ta nhận được một kích thích dễ chịu, như xem một video ngắn hay lướt mạng xã hội, dopamine tăng lên nhanh chóng. Tuy nhiên, để đưa cơ thể trở về trạng thái cân bằng, não sẽ kích hoạt cơ chế đối trọng, khiến mức dopamine giảm xuống sau đó.

Nếu liên tục tìm kiếm các phần thưởng tức thời, não dần thích nghi bằng cách giảm độ nhạy với dopamine, khiến con người cần lướt nhiều hơn để có được cảm giác hứng thú như trước. Theo thời gian, những hoạt động đòi hỏi sự kiên nhẫn như đọc sách, học tập hay làm việc trở nên kém hấp dẫn hơn.

Một góc nhìn khác về thói quen này được đề cập trong cuốn Cho đời nhẹ lên cao - Giải mã sáu hormone hạnh phúc. Tác giả David JP Phillips gọi mạng xã hội, trò chơi trên điện thoại và việc liên tục kiểm tra tin tức là những nguồn “dopamine nhanh” - những kích thích mang lại cảm giác thỏa mãn gần như ngay lập tức.

Trong khi đó, những hoạt động như theo đuổi sở thích cá nhân hay chơi cờ đòi hỏi nhiều thời gian và năng lượng hơn.

Phillips cũng lưu ý rằng việc kiểm tra điện thoại ngay khi bắt đầu ngày có thể khiến não tiếp nhận một dòng thông tin dồn dập, từ đó ảnh hưởng đến khả năng tập trung và những ưu tiên trong ngày.

Tác giả / Tác phẩm

Cho đời nhẹ lên cao - Giải mã sáu hormone hạnh phúc

Tác giảDavid JP Phillips

Nhà xuất bảnNXB Trẻ

Trong cuốn sách Cho đời nhẹ lên cao - Giải mã sáu hormone hạnh phúc, tác giả David JP Phillips dành một chương nói về dopamine, chất dẫn truyền thần kinh liên quan đến động lực và cảm giác hài lòng. Tác giả phân biệt “dopamine nhanh” từ điện thoại, trò chơi điện tử và các ứng dụng với “dopamine chậm” đến từ những hoạt động cần thời gian và nỗ lực như đọc sách, vận động, sáng tạo hay giao tiếp, qua đó đặt ra vấn đề cân bằng giữa những niềm vui đến nhanh và sự hứng thú được hình thành lâu dài ở trẻ.