Lý do Mỹ cho doanh nghiệp nước ngoài tham gia chương trình xuất khẩu AI

Khi Tổng thống Donald Trump công bố sắc lệnh tháng 7/2025 về “Thúc đẩy xuất khẩu hệ sinh thái công nghệ AI của Mỹ”, nhiều người từng nhìn nhận đây là hướng đi mang tính khép kín.

Cụ thể, Mỹ muốn kiểm soát chặt chuỗi cung ứng trí tuệ nhân tạo (AI), từ chip, mô hình cho tới hệ thống triển khai, nhằm đảm bảo công nghệ của nước này trở thành tiêu chuẩn toàn cầu.

Tuy nhiên mới đây, Bộ Thương mại Mỹ thông qua Cục Quản lý Thương mại Quốc tế (ITA) đã nới lỏng điều kiện để doanh nghiệp nước ngoài có thể tham gia chương trình xuất khẩu AI. Sự điều chỉnh này phản ánh bước chuyển chiến lược sâu sắc trong cách Mỹ nhìn nhận về cuộc cạnh tranh AI toàn cầu, đặc biệt là với Trung Quốc.

Mỹ từ kiểm soát chặt sang liên minh công nghệ toàn cầu

Để hiểu vì sao Mỹ buộc phải điều chỉnh, cần quay lại bản chất của chương trình xuất khẩu AI mà chính quyền Trump đang xây dựng.

Theo các tài liệu chính thức từ Bộ Thương mại Mỹ, chương trình này được thiết kế như một mô hình xuất khẩu toàn diện hệ sinh thái AI, gồm phần cứng, phần mềm, mô hình, hạ tầng dữ liệu và cả dịch vụ triển khai.

Mục tiêu là tập hợp toàn bộ năng lực AI của Mỹ thành những gói giải pháp hoàn chỉnh, sau đó đưa tới các quốc gia đồng minh và đối tác để triển khai trực tiếp, từ đó mở rộng ảnh hưởng công nghệ và thiết lập các tiêu chuẩn của Mỹ trên phạm vi toàn cầu.

Theo định hướng ban đầu, các gói xuất khẩu này sẽ do doanh nghiệp Mỹ kiểm soát chặt, gần như hạn chế tối đa sự tham gia của các thực thể bên ngoài. Song thực tế triển khai cho thấy một vấn đề lớn: không một quốc gia hay doanh nghiệp nào, kể cả các gã khổng lồ công nghệ Mỹ, có thể tự mình cung cấp toàn bộ chuỗi giá trị AI ở quy mô toàn cầu.

Chính tại điểm nghẽn này, lý do cho việc nới lỏng bắt đầu hình thành. Theo các báo cáo mới do ITA triển khai, chương trình xuất khẩu AI của Mỹ được thiết kế theo mô hình “liên minh công nghiệp”, trong đó các gói công nghệ không đến từ một doanh nghiệp đơn lẻ mà được xây dựng bởi các nhóm hợp tác, gồm nhiều công ty trong và ngoài nước.

Những liên minh này cùng tham gia vào toàn bộ chuỗi giá trị AI, từ sản xuất chip, xây dựng trung tâm dữ liệu, phát triển mô hình AI cho đến cung cấp dịch vụ triển khai thực tế. Điều đó dẫn đến nhu cầu tất yếu phải mở cửa cho các doanh nghiệp nước ngoài tham gia, đặc biệt là những cái tên đang nắm giữ mắt xích quan trọng trong chuỗi cung ứng AI toàn cầu.

Một ví dụ điển hình là lĩnh vực chip nhớ, nơi các doanh nghiệp Hàn Quốc như Samsung và SK Hynix đóng vai trò không thể thay thế trong hệ sinh thái chip AI. Nếu không có sự tham gia của Samsung và SK Hynix, các trung tâm dữ liệu AI quy mô lớn mà Mỹ đang thúc đẩy ở nước ngoài khó có thể vận hành hiệu quả.

Tương tự, để xây dựng hạ tầng trị giá hàng tỉ USD tại Hàn Quốc, Reflection AI (công ty khởi nghiệp Mỹ được Nvidia hậu thuẫn) phải hợp tác trực tiếp với đối tác địa phương là tập đoàn Shinsegae Group. Theo các quan chức doanh nghiệp và chính phủ: Trung tâm dữ liệu này có khả năng tiêu thụ 250 megawatt điện, tương đương lượng điện của một thành phố nhỏ ở Mỹ.

Dễ thấy, chuỗi cung ứng AI quá phức tạp để Mỹ có thể làm chủ hoàn toàn.

Mỹ từng muốn kiểm soát chặt hệ sinh thái AI để giữ lợi thế công nghệ, nhưng nay lại mở cửa cho doanh nghiệp nước ngoài tham gia - Ảnh: SV

Cạnh tranh địa chính trị với Trung Quốc

Tuy nhiên, lý do sâu xa hơn nằm ở cạnh tranh địa chính trị với Trung Quốc. Trong hai năm gần đây, Trung Quốc đã nhanh chóng mở rộng ảnh hưởng AI tại các thị trường đang phát triển thông qua các mô hình chi phí thấp, mã nguồn mở và khả năng triển khai linh hoạt trên hạ tầng yếu.

Các mô hình AI mở như DeepSeek hay Qwen của Alibaba đã giúp Trung Quốc chiếm ưu thế ở nhiều quốc gia đang tìm kiếm giải pháp AI giá rẻ. Điều này tạo ra áp lực lên chiến lược của Mỹ, vốn dựa trên các mô hình AI nguồn đóng tiên tiến nhưng đắt đỏ và yêu cầu hạ tầng mạnh.

Trước thực tế đó, chính quyền Trump buộc phải điều chỉnh cách tiếp cận. Thay vì cố gắng xây dựng một hệ sinh thái khép kín, Mỹ bắt đầu chuyển sang mô hình “mở có kiểm soát”, trong đó các doanh nghiệp nước ngoài được tham gia nhưng phải tuân theo các tiêu chuẩn kỹ thuật, an ninh và vận hành do họ thiết lập. Nói cách khác, thay vì cố giữ công nghệ AI cho riêng mình, Mỹ đang chuyển sang cách đặt ra các tiêu chuẩn chung để các nước khác cùng sử dụng.

Việc Bộ Thương mại Mỹ nới lỏng điều kiện tham gia chương trình xuất khẩu AI không đồng nghĩa Mỹ buông lỏng kiểm soát, mà là điều chỉnh chiến lược để mở rộng ảnh hưởng trong lĩnh vực công nghệ. Không riêng sản phẩm AI, Mỹ muốn xuất khẩu một hệ sinh thái hoàn chỉnh, từ đối tác, tiêu chuẩn cho đến cách vận hành. Trong đó, các doanh nghiệp nước ngoài vẫn có thể tham gia, nhưng sẽ hoạt động trong chuỗi giá trị do Mỹ dẫn dắt và thiết kế.

Một yếu tố quan trọng khác thúc đẩy sự thay đổi là vấn đề triển khai thực tế. Các chương trình như Tech Corps - phiên bản công nghệ hóa của Peace Corps - đang được Mỹ triển khai nhằm đưa kỹ sư AI trực tiếp ra nước ngoài để hỗ trợ xây dựng và vận hành hệ thống AI tại chỗ. Khi kết hợp với các trung tâm dữ liệu quy mô lớn ở nước ngoài, đặc biệt tại đồng minh như Hàn Quốc, dễ thấy Mỹ không còn dừng ở việc bán công nghệ mà đang tìm cách hiện diện lâu dài bằng chính hạ tầng và nhân lực của mình.

Trong bối cảnh đó, việc Mỹ mở cửa cho doanh nghiệp nước ngoài tham gia trở thành điều kiện cần để chương trình có thể vận hành. Nếu không có sự tham gia của các đối tác quốc tế, mô hình xuất khẩu AI của Mỹ sẽ thiếu tính khả thi về mặt quy mô và tốc độ triển khai, trong khi Trung Quốc tiếp tục mở rộng ảnh hưởng thông qua các giải pháp linh hoạt và chi phí thấp.

Mỹ thích ứng với thực tế mới

Nhìn tổng thể, việc Mỹ nới lỏng sắc lệnh tháng 7/2025 là sự điều chỉnh chiến lược nhằm thích ứng với thực tế mới của cuộc cạnh tranh AI toàn cầu. AI trở thành hạ tầng cốt lõi của nền kinh tế thế kỷ 21, nhưng không một quốc gia nào có thể tự mình xây dựng toàn bộ chuỗi giá trị. Mỹ hiểu điều đó và đang tìm cách biến sự phụ thuộc lẫn nhau thành lợi thế chiến lược, bằng cách mở cửa có chọn lọc để các doanh nghiệp nước ngoài cùng tham gia vào hệ sinh thái AI do mình dẫn dắt.

Trong cuộc đua dài hạn với Trung Quốc, đây có thể là bước ngoặt mang tính quyết định của Mỹ, từ cạnh tranh sản phẩm chuyển sang cạnh tranh hệ sinh thái; từ kiểm soát công nghệ chuyển sang kiểm soát tiêu chuẩn; từ độc quyền đổi mới hướng đến kiến tạo liên minh công nghệ.