Lý do người nông dân gặp khó khi vay vốn khắc phục hậu quả bão lũ

Bình quân, mỗi năm miền Trung phải gánh chịu từ 10 - 13 cơn bão lớn nhỏ, gây thiệt hại về nhà cửa, sinh kế, ước tính từ vài chục đến 100 triệu đồng hoặc hơn. Vì vậy, nhu cầu vay 100 triệu đồng để khắc phục hậu quả là có thật, thường xuyên. Tuy nhiên, rất ít hộ gia đình, đặc biệt là các hộ gia đình sản xuất nông nghiệp, nhận được khoản vay kịp thời. Có một số lý do được cho là quan trọng nhất.

Dù Nghị định 55/2015/NĐ-CP và 116/2018/NĐ-CP cho phép cá nhân, hộ gia đình nông nghiệp vay không có tài sản bảo đảm từ 100 - 200 triệu đồng nhưng các ngân hàng thương mại vẫn áp dụng quy định quản trị rủi ro khắt khe. Để vay được hạn mức 100 triệu, ngân hàng thường yêu cầu thế chấp sổ đỏ hoặc tài sản có giá trị hoặc các loại giấy tờ chứng minh khả năng trả nợ. Tuy nhiên, sau bão lũ, nhiều gia đình bị thất lạc giấy tờ pháp lý hoặc giá trị các loại tài sản có thể sử dụng làm căn cứ chứng minh khả năng trả nợ như đất đai, nhà xưởng, công cụ hay xe ô tô phục vụ sản xuất, đi lại đã bị sụt giảm mạnh, khó định giá.

Ngay cả khi các loại tài sản này không bị thiệt hại quá nhiều thì vẫn còn một rào cản khác mang tên áp lực từ các khoản nợ quá hạn, nợ xấu hoặc nợ cũ. Phần lớn nông dân miền Trung dùng vốn vay từ các vụ trước để đầu tư hoa màu, vật nuôi, tàu thuyền. Thiên tai tàn phá khiến họ mất trắng tài sản và không có nguồn thu để trả nợ đúng hạn. Theo quy định của hệ thống ngân hàng, khi khoản vay cũ chuyển thành nợ quá hạn hoặc nợ xấu, khách hàng sẽ không được giải ngân khoản vay mới trừ khi cơ quan có thẩm quyền hoàn tất thủ tục khoanh nợ, giãn nợ – một quá trình đòi hỏi nhiều thời gian và giấy tờ chứng minh.

Ngoài ra, các tiêu chuẩn quản trị rủi ro của ngân hàng còn xét đến phương án khôi phục sản xuất khả thi. Khi bão lũ quét sạch chuồng trại, ao hồ và hạ tầng nông nghiệp, người dân gần như phải làm lại từ đầu. Việc lập một phương án kinh doanh thuyết phục được ngân hàng rằng 100 triệu ấy sẽ sinh lời và được hoàn trả đúng hạn là rào cản lớn đối với nông dân.

Độ trễ trong thủ tục hành chính cũng là lý do lớn. Để tiếp cận các gói vay hỗ trợ khắc phục hậu quả thiên tai, các hộ gia đình làm nông nghiệp, cần có giấy xác nhận mức độ thiệt hại từ UBND cấp xã, phường. Khối lượng công việc khổng lồ sau bão lũ khiến công tác thống kê, đối chiếu và cấp giấy xác nhận thường kéo dài, làm chậm tiến độ hoàn thiện hồ sơ vay.

Khi ngân hàng không thể cung cấp các khoản vay nhanh chóng, dễ dàng thì nhiều hộ gia đình đã tìm đến các giải pháp vay thay thế từ những tổ chức tín dụng phi ngân hàng. Một trong số đó là cầm đồ. Không phủ nhận ưu điểm của cầm đồ là thủ tục đơn giản, duyệt vay nhanh, chỉ 15 phút là nhận tiền, nhưng đây cũng là giải pháp vay chịu nhiều định kiến, chủ yếu xuất phát từ cách cho vay chèn ép khách hàng, thiếu minh bạch từ vài chục năm trước. Tuy nhiên, theo tập đoàn nghiên cứu thị trường FiinGroup, khoản 5-7 năm trở lại đây, mô hình các chuỗi cầm đồ hiện đại hoạt động minh bạch, ứng dụng nền tảng công nghệ và nguyên tắc quản trị mới đã dần được thị trường chấp nhận và tăng trưởng mạnh.

Tiêu biểu cho chuỗi cầm đồ hiện đại mà FiinGroup nhắc đến là F88, đơn vị quản lý 1.000 cửa hàng trên toàn quốc. Ưu điểm lớn nhất của F88 là công khai, minh bạch lãi suất, mức định giá và quản trị khoản vay trên ứng dụng di động MyF88. Họ cũng là doanh nghiệp tiên phong áp dụng hình thức vay bằng cavẹt xe, tức là chỉ giữ lại giấy đăng ký xe bản gốc rồi bàn giao phương tiện, giấy đi đường có chứng nhận pháp lý giúp khách hàng sử dụng phương tiện theo quy định pháp luật. Như vậy, người vay sẽ vừa nhận được số vốn mình cần, vừa giữ lại được phương tiện để duy trì sản xuất, kinh doanh, khắc phục hậu quả bão lũ. Ngoài việc duyệt vay, từ năm 2023, F88 thường xuyên tổ chức các chương trình hỗ trợ khắc phục hậu quả, miễn giảm lãi phí cho khách hàng trong mùa lũ, thậm chí là xóa nợ cho những khách hàng, vợ/chồng khách hàng chẳng may thiệt mạng do bão lũ.

Tuy nhiên, vay tại F88 cũng có những vấn đề cần lưu ý. Đầu tiên là hạn mức vay không phải lúc nào cũng đủ 100 triệu. Nếu vay bằng đăng ký xe máy, hạn mức chỉ từ 10 - 50 triệu đồng, tùy giá trị xe. Chỉ khi vay bằng ô tô, hạn mức mới trong khoảng 100 - 500 triệu đồng, tương đương 80% giá trị xe tại thời điểm vay, nhưng không phải hộ gia đình miền Trung nào cũng có ô tô để vay theo cách này. Cuối cùng là lãi suất. Lãi suất cố định của F88 là 19,2%/năm, cao hơn mức bình quân là 12-15%/năm tại các ngân hàng. Nếu tính đủ các loại phí, tổng mức lãi phí sẽ tương đương lãi suất của các công ty tài chính tiêu dùng, không thể ngang bằng lãi suất vay các ngân hàng.

Như vậy, việc vay số tiền 100 triệu đồng, dù là từ ngân hàng hay các tổ chức tín dụng phi ngân hàng, để khắc phục hậu quả bão lũ không phải chuyện dễ dàng. Cần có những quy định hỗ trợ rõ ràng từ chính phủ để tạo hành lang pháp lý vừa rộng rãi, vừa an toàn để các đơn vị cho vay có thể đẩy nhanh tiến độ phê duyệt, nâng cao hạn mức song hành với giảm lãi suất vay cho các hộ gia đình chịu ảnh hưởng bão lũ ở miền Trung.