Lý do Nhật Bản xúc tiến kế hoạch lập thủ đô thứ hai

Khách tham quan tại Triển lãm quốc tế Osaka-Kansai ở Osaka, Nhật Bản. Ảnh: Kyodo/TTXVN

Bảo đảm duy trì hoạt động của chính phủ

Theo luật mới, mục tiêu trọng tâm là bảo đảm bộ máy nhà nước vẫn có thể vận hành khi Tokyo gặp thảm họa. Chính phủ Nhật Bản ước tính có khoảng 70% khả năng xảy ra một trận động đất mạnh cấp 7 tại khu vực đô thị Tokyo trong vòng 30 năm tới. Đây là cấp độ động đất có thể gây thiệt hại nghiêm trọng trên diện rộng.

Theo Kyodo, nếu kịch bản này xảy ra, hoạt động của Văn phòng Thủ tướng, Quốc hội, các bộ, ngành trung ương và nhiều tổ chức tài chính đặt tại Tokyo có thể bị gián đoạn. Các địa phương được chỉ định sẽ tạm thời đảm nhận những chức năng chính trị, hành chính và kinh tế thiết yếu để bảo đảm bộ máy điều hành đất nước không bị ngưng trệ.

Bên cạnh vai trò dự phòng trong tình huống khẩn cấp, các khu vực này còn được kỳ vọng trở thành động lực tăng trưởng mới, góp phần giảm tình trạng tập trung quá mức về dân số và kinh tế tại Tokyo. Hiện thủ đô đóng góp khoảng 20% tổng sản phẩm quốc nội (GDP) của Nhật Bản, là nơi đặt trụ sở của hơn một nửa số doanh nghiệp niêm yết và tập trung khoảng 30% dân số cả nước.

Đạo luật cũng kêu gọi đầu tư xây dựng cơ sở của các cơ quan nhà nước, hạ tầng giao thông và đô thị tại các khu vực được quy hoạch; đồng thời áp dụng các chính sách ưu đãi thuế, cải cách quy định và nhiều biện pháp khác nhằm thu hút đầu tư tư nhân, nâng cao năng lực cạnh tranh công nghiệp.

Kế hoạch gây nhiều tranh luận

Ý tưởng xây dựng thủ đô thứ hai từ lâu là chủ trương của Đảng Đổi mới Nhật Bản (Ishin) có trụ sở tại Osaka. Người sáng lập đảng, cựu Thống đốc Osaka Toru Hashimoto, từng đề xuất chọn Osaka làm thủ đô thứ hai từ năm 2010.

Việc thông qua dự luật cũng là một trong những cam kết quan trọng của Thủ tướng Sanae Takaichi nhằm thuyết phục Ishin tham gia liên minh cầm quyền sau khi liên minh lâu năm giữa Đảng Dân chủ Tự do (LDP) và đảng Komeito tan rã vào năm ngoái.

Tuy nhiên, nhiều ý kiến phản đối cho rằng việc tập trung nguồn lực đầu tư, ưu đãi thuế và phát triển hạ tầng cho Osaka hoặc một số địa phương được lựa chọn sẽ tạo ra sự mất cân đối giữa các vùng.

Đến nay, chính phủ vẫn chưa công bố tổng chi phí của kế hoạch cũng như đánh giá cụ thể về hiệu quả kinh tế dự kiến. Điều này làm dấy lên những lo ngại về kỷ luật tài khóa trong bối cảnh chính phủ của Thủ tướng Takaichi đang triển khai nhiều chính sách đòi hỏi nguồn ngân sách lớn.

Cuộc tranh luận cũng gắn với các vấn đề chính trị tại Osaka. Một số ý kiến cho rằng dự luật sẽ tạo động lực mới cho "Kế hoạch Đô thị Osaka" của Ishin nhằm tái cơ cấu chính quyền thành phố theo mô hình các quận của Tokyo, thay vì duy trì sự chồng chéo giữa chính quyền thành phố và chính quyền tỉnh. Đề xuất này đã hai lần bị cử tri bác bỏ trong các cuộc trưng cầu dân ý, song chính quyền địa phương vẫn dự kiến tổ chức bỏ phiếu lần thứ ba vào mùa xuân năm sau.

Nhiều địa phương muốn trở thành thủ đô dự phòng

Luật không chỉ định Osaka hay bất kỳ thành phố nào là thủ đô thứ hai mà chỉ quy định quy trình để các địa phương đăng ký tham gia. Văn bản cũng mở ra khả năng lựa chọn nhiều thủ đô dự phòng nhằm bác bỏ quan điểm cho rằng dự luật được xây dựng để ưu tiên Osaka. Quyền quyết định cuối cùng thuộc về Thủ tướng.

Để được lựa chọn, địa phương phải có nguy cơ chịu ảnh hưởng thấp hơn nếu xảy ra thảm họa đồng thời với khu vực Tokyo, đồng thời đáp ứng các yêu cầu về hạ tầng, quy mô kinh tế, dân số và năng lực quản lý để có thể thay thế thủ đô trong tình huống khẩn cấp.

Đến nay, nhiều địa phương như Fukuoka, Hokkaido, Miyagi và Aichi đã bày tỏ mong muốn trở thành thủ đô dự phòng. Ngay sau khi luật được thông qua, Thống đốc tỉnh Aichi Hideaki Omura tuyên bố tỉnh này muốn trở thành địa phương đầu tiên nộp hồ sơ đăng ký.

Theo kế hoạch, địa điểm của thủ đô thứ hai sẽ được xác định trong khoảng một năm kể từ khi luật có hiệu lực. Chính phủ sẽ thành lập một cơ quan chỉ đạo do Thủ tướng Takaichi đứng đầu để giám sát quá trình triển khai, đồng thời bổ nhiệm một bộ trưởng phụ trách riêng sáng kiến này. Đảng Ishin kỳ vọng đây sẽ là cơ hội để lần đầu tiên tham gia nội các sau đợt cải tổ sắp tới.

Trong ngắn hạn, việc thành lập thủ đô thứ hai chưa tạo ra nhiều thay đổi đối với Tokyo. Luật không quy định việc chuyển trụ sở các bộ, ngành hay doanh nghiệp khỏi thủ đô ngay lập tức, trong khi nhiều nội dung quan trọng như cơ quan nào sẽ di dời và quy trình chuyển đổi vẫn chưa được quyết định.

Tuy nhiên, về lâu dài, việc hình thành một hoặc nhiều trung tâm hành chính dự phòng có thể từng bước làm giảm mức độ tập trung của Tokyo khi dòng vốn đầu tư, hạ tầng và một số chức năng của chính phủ sẽ được phân bổ sang các khu vực khác.

Thống đốc Tokyo Yuriko Koike ủng hộ việc tăng cường năng lực dự phòng ứng phó thiên tai nhưng không đồng tình với quan điểm cho rằng sự tập trung dân số và nguồn lực tại Tokyo là vấn đề. Bà cho biết chính quyền thủ đô đã và đang đầu tư nâng cao năng lực ứng phó khẩn cấp, trong đó có trung tâm phòng chống thảm họa đặt tại thành phố Tachikawa, phía Tây Tokyo.